SGK KANSER İLACI DAVALARINDA ADLİ YARDIM
Kanser Hastalarının Yargılama Giderlerinden Muafiyet Hakkı
İÇİNDEKİLER
- Giriş
- SGK Kanser İlacı Davası Nedir?
- Adli Yardım Kurumunun Hukuki Niteliği
- Adli Yardım Şartları
- SGK Kanser İlacı Davalarında Adli Yardım Talebi
- Adli Yardım Talebinde Görevli Mahkeme
- Adli Yardımın Kapsamı ve Sağladığı Avantajlar
- Kanun Yollarında Adli Yardım
- Adli Yardım Talebinin Reddi ve İtiraz
- Emsal Yargıtay Kararları
- Sonuç
- Sıkça Sorulan Sorular
1. GİRİŞ
Kanser, günümüzde milyonlarca insanı etkileyen ve tedavi masrafları son derece yüksek olan bir hastalıktır. Özellikle immünoterapi ilaçları olarak adlandırılan Nivolumab (Optivo), Pembrolizumab (Keytruda), Bevacizumab (Altuzan), Atezolizumab (Tecentriq) gibi yeni nesil kanser ilaçlarının bedelleri, ortalama bir vatandaşın karşılayamayacağı düzeylere ulaşmaktadır. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK), bu ilaçların büyük çoğunluğunu geri ödeme listesine almadığından, hastalar ya ilaçları ceplerinden ödemek ya da yargı yoluna başvurmak zorunda kalmaktadır.
Bu noktada adli yardım kurumu, ekonomik durumu yetersiz olan kanser hastalarının mahkemeye erişim hakkını güvence altına alan kritik bir mekanizma olarak karşımıza çıkmaktadır. Anayasa’nın 36. maddesinde düzenlenen hak arama özgürlüğü ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesinde yer alan adil yargılanma hakkı, adli yardım kurumunun temel dayanaklarını oluşturmaktadır.
İşbu makalede, SGK kanser ilacı davalarında adli yardım kurumunun hukuki temelleri, şartları, başvuru usulü ve yargısal içtihatlar çerçevesinde kapsamlı bir değerlendirme yapılacaktır.
2. SGK KANSER İLACI DAVASI NEDİR?
SGK kanser ilacı davası, Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından bedeli karşılanmayan kanser ilaçlarının geri ödeme kapsamına alınması veya daha önce hastanın cebinden ödediği ilaç bedellerinin iadesi talebiyle açılan davalardır. Bu davalar, hastanın sosyal güvence türüne göre idare mahkemesinde veya iş mahkemesinde görülmektedir.
2.1. Dava Sürecinin Aşamaları
İlaç Kullanım Raporu: Kanser tanısı konulan hastanın tedavisini yürüten onkoloji uzmanı, ilacın belirli bir süre kullanılması gerektiğine dair ilaç kullanım raporu düzenler.
TİTCK Uygunluk Görüşü: Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu’na endikasyon dışı ilaç başvurusu yapılarak ilacın tedavide kullanılmasının uygun olup olmadığına ilişkin görüş alınır.
SGK Başvurusu: İlaç bedelinin SGK tarafından karşılanması için Kuruma başvuru yapılır. SGK, söz konusu ilaçların bedeli ödenecek ilaçlar listesinde yer almadığı gerekçesiyle bu talepleri reddetmektedir.
Dava Açılması: SGK’nın ret kararının ardından, kararın iptali ve varsa ödenmiş ilaç bedellerinin iadesi talebiyle dava açılmaktadır.
3. ADLİ YARDIM KURUMUNUN HUKUKİ NİTELİĞİ
Adli yardım, sosyal hukuk devletinin bir gereği olarak, ekonomik bakımdan yetersiz olan kimselere yargı organları önünde haklarını arayabilmeleri veya savunma yapabilmeleri için sağlanan parasal kolaylıklar bütünüdür. Bu kurum, yargılama giderlerinden muafiyet ve ücretsiz hukuki yardım sağlanması yoluyla gerçekleştirilmektedir.
3.1. Anayasal ve Uluslararası Temeller
Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama özgürlüğü, adli yardım kurumunun anayasal temelini oluşturmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesinde düzenlenen adil yargılanma hakkı ise bu kurumun uluslararası hukuki dayanağını teşkil etmektedir. Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Airey/İrlanda kararında, mahkemeye erişim hakkının etkili bir şekilde kullanılabilmesi için gerekli hallerde devletin adli yardım sağlaması gerektiğini vurgulamıştır.
3.2. Yasal Düzenleme
Adli yardım kurumu, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 334-340. maddeleri arasında ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. İdari yargıda ise 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 31. maddesi, HMK’nın adli yardıma ilişkin hükümlerine atıf yapmaktadır.
4. ADLİ YARDIM ŞARTLARI
HMK’nın 334. maddesi uyarınca adli yardımdan yararlanabilmek için iki temel şartın birlikte gerçekleşmesi gerekmektedir:
4.1. Yoksulluk Şartı (Ödeme Gücünden Yoksunluk)
Adli yardım talebinde bulunan kişinin, kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin gereken yargılama giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olması gerekmektedir. Bu şart, mutlak bir yoksulluk değil, nispi bir ekonomik yetersizlik olarak değerlendirilmektedir.
Yargıtay içtihatlarında, yoksulluk şartının değerlendirilmesinde şu hususların göz önünde bulundurulması gerektiği belirtilmektedir:
- Talepte bulunanın ve ailesinin gelir durumu
- Taşınır ve taşınmaz mal varlığı
- Banka hesapları ve alacaklar
- Borç ve yükümlülükler
- Sosyal yardım alıp almadığı
4.2. Haklılık Şartı (Talebin Dayanaktan Yoksun Olmaması)
Adli yardım talebinde bulunan kişinin iddia veya savunmasının açıkça dayanaktan yoksun olmaması gerekmektedir. Bu şart, prima facie (ilk bakışta) bir değerlendirmeyi gerektirmekte olup, davanın esası hakkında kesin bir karar verilmesini içermemektedir. Mahkeme, adli yardım talebi üzerine, davacının talebinin hukuki temelden tamamen yoksun olup olmadığını değerlendirmektedir.
SGK kanser ilacı davalarında, TİTCK’nın uygunluk görüşü ve ilaç kullanım raporunun mevcudiyeti, haklılık şartının gerçekleştiğine karine teşkil etmektedir.
5. SGK KANSER İLACI DAVALARINDA ADLİ YARDIM TALEBİ
5.1. Başvuru Usulü
HMK’nın 336. maddesi uyarınca adli yardım talebi, asıl talep veya işin karara bağlanacağı mahkemeden istenir. Dolayısıyla SGK kanser ilacı davasında adli yardım talebi, davanın açıldığı iş mahkemesinden veya idare mahkemesinden talep edilecektir.
HMK’nın 336/2. maddesi uyarınca, adli yardım talebinde bulunan kişi, iddiasının özeti ile birlikte aşağıdaki belgeleri mahkemeye sunmak zorundadır:
- İddiasını dayandıracağı deliller
- Yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren mali duruma ilişkin belgeler
Mali durumun ispatı bakımından eski kanunda yer alan fakirlik şahadetnamesi zorunluluğu kaldırılmıştır. Günümüzde hakimde kanaat uyandırmaya elverişli her türlü belge delil olarak kabul edilmektedir. Bu kapsamda sunulabilecek belgeler şunlardır:
- Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı’ndan alınan yardım belgesi
- Tapu ve trafik tescil kayıtları
- Banka hesap dökümleri
- SGK hizmet dökümü ve gelir/aylık belgesi
- Muhtarlıktan alınan fakirlik belgesi
- Vergi levhası veya gelir vergisi beyannamesi
5.3. Kanser Hastalarının Özel Durumu
Kanser hastaları açısından adli yardım talebi değerlendirilirken, hastalığın getirdiği ek masrafların da göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Tedavi sürecindeki hastane masrafları, yol giderleri, refakatçi masrafları ve çalışamama nedeniyle uğranılan gelir kaybı, hastanın ekonomik durumunu olumsuz etkileyen faktörlerdir. Bu nedenle, normal koşullarda belirli bir gelire sahip olan kişiler dahi, kanser tedavisi sürecinde adli yardım şartlarını sağlayabilmektedir.
6. ADLİ YARDIM TALEBİNDE GÖREVLİ MAHKEME
SGK kanser ilacı davalarında görevli mahkeme, hastanın sosyal güvence türüne göre belirlenmektedir. Bu belirleme, adli yardım talebinin hangi mahkemeye yapılacağını da doğrudan etkilemektedir.
6.1. İdare Mahkemesi
5754 sayılı Kanun’un yürürlüğe girmesinden (01.08.2008) önce iştirakçi sıfatıyla çalışmakta olan memurlar ve diğer kamu görevlileri ile emekli sıfatıyla 5434 sayılı Kanun’a göre emekli, dul ve yetim aylığı almakta olanlar, SGK kanser ilacı davasını idare mahkemesinde açmalıdır. Bu kişilerin adli yardım talebi de idare mahkemesine yapılacaktır.
Anayasa Mahkemesi’nin 22.12.2011 tarih ve 2010/65 E., 2011/169 K. sayılı kararında belirtildiği üzere, bu kişiler bakımından SGK’nın tesis edeceği işlemler idari işlem niteliğini korumaya devam etmekte ve uyuşmazlıklar idari yargıda çözümlenmektedir.
6.2. İş Mahkemesi
5510 sayılı Kanun’un 101. maddesi uyarınca, aksine hüküm bulunmadıkça bu Kanun hükümlerinin uygulanmasıyla ilgili ortaya çıkan uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde görülür. Dolayısıyla 4/a (işçi) ve 4/b (bağımsız çalışan) kapsamındaki sigortalılar ile 01.08.2008 tarihinden sonra memuriyete başlayan 4/c kapsamındaki sigortalılar, SGK kanser ilacı davasını iş mahkemesinde açmalıdır.
7. ADLİ YARDIMIN KAPSAMI VE SAĞLADIĞI AVANTAJLAR
HMK’nın 335. maddesi, adli yardım kararı verilmesi halinde sağlanacak avantajları düzenlemektedir. Adli yardım kararı verilmesiyle birlikte:
- Yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici olarak muafiyet sağlanır
- Yargılama ve takip giderleri için teminat gösterme yükümlülüğü ortadan kalkar
- Dava ve icra işlemlerinin yapılması için gerekli tüm masraflar ertelenir
- Avukat yardımının gerekli olması halinde ücretsiz avukat görevlendirilir
SGK kanser ilacı davalarında adli yardım kararı verilmesiyle birlikte, dava açılırken ödenmesi gereken başvurma harcı, peşin karar ve ilam harcı ile gider avansı ödenmeksizin dava açılabilmektedir. Bu durum, ekonomik güçlük içindeki kanser hastalarının yargısal koruma mekanizmalarına erişimini kolaylaştırmaktadır.
8. KANUN YOLLARINDA ADLİ YARDIM
HMK’nın 336/3. maddesi, kanun yollarına başvuru sırasında adli yardım talebinin bölge adliye mahkemesine veya Yargıtay’a yapılabileceğini açıkça düzenlemektedir. Bu düzenleme, önceki kanun döneminde tartışmalı olan kanun yollarında adli yardım imkanını netleştirmiştir.
8.1. İstinaf Aşamasında Adli Yardım
İlk derece mahkemesi kararına karşı istinaf kanun yoluna başvururken adli yardım talep edilebilmektedir. Bu talep, istinaf incelemesini yapacak olan bölge adliye mahkemesine yöneltilmektedir.
8.2. Temyiz Aşamasında Adli Yardım
Bölge adliye mahkemesi kararına karşı temyiz yoluna başvururken de adli yardım talep edilebilmektedir. Bu aşamada adli yardım talebi hakkında karar verme yetkisi, temyiz incelemesini yapacak olan Yargıtay dairesine aittir.
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 2023/12058 E., 2024/8559 K. sayılı kararında da belirtildiği üzere, temyiz aşamasında ileri sürülen adli yardım talebi Yargıtay tarafından değerlendirilmektedir.
9. ADLİ YARDIM TALEBİNİN REDDİ VE İTİRAZ
HMK’nın 337/2. maddesi uyarınca, adli yardım talebinin reddine ilişkin mahkeme kararlarına karşı, tebliğden itibaren bir hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe vermek suretiyle itiraz edilebilir. Bu itiraz, kararı veren mahkemenin bağlı olduğu bölge adliye mahkemesi tarafından kesin olarak karara bağlanır.
Kanun yolları aşamasında verilen adli yardım talebinin reddi kararlarına karşı ise itiraz, ilgili Yargıtay dairesi tarafından incelenmektedir. 6459 sayılı Kanun’un 23. maddesiyle yapılan değişiklik sonrasında, Yargıtay’ın adli yardım talebinin reddine ilişkin kararlarına karşı itiraz, Yargıtay’ın ilgili hukuk dairesi tarafından kesin olarak karara bağlanmaktadır.
10. EMSAL YARGI KARARLARI
10.1. Adli Yardım Şartlarının Değerlendirilmesi
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 2025/3892 E., 2025/3343 K. sayılı kararında, adli yardımın şartları şu şekilde açıklanmıştır: “Adli yardım 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 334 ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir. Anılan maddelere göre adli yardımın şartları ‘ödeme gücünden yoksun olma’ ve ‘talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması’dır.”
10.2. Belge Sunma Zorunluluğu
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 2023/1844 E., 2024/47 K. sayılı kararında, adli yardım talebinde bulunan davacının, talebini destekleyecek hiçbir belge eklememesi halinde adli yardım talebinin reddedilmesi gerektiği belirtilmiştir.
10.3. Kanun Yolunda Adli Yardım
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 2018/4625 E., 2018/9953 K. sayılı kararında, temyiz aşamasında yapılan adli yardım talebinin incelenerek, talepte bulunanın kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin gereken kanun yoluna başvuru giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olduğu kanaatine varılması halinde talebin kabul edilmesi gerektiği vurgulanmıştır.
11. SONUÇ
SGK kanser ilacı davalarında adli yardım kurumu, ekonomik güçlük içindeki kanser hastalarının yargısal koruma mekanizmalarına erişimini sağlayan kritik bir hukuki araçtır. Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama özgürlüğü ve sosyal hukuk devleti ilkesi, bu kurumun temelini oluşturmaktadır.
Adli yardımdan yararlanabilmek için yoksulluk şartı ve haklılık şartı olmak üzere iki temel koşulun birlikte gerçekleşmesi gerekmektedir. Yoksulluk şartının değerlendirilmesinde, kanser hastalarının hastalık nedeniyle katlandıkları ek masrafların da göz önünde bulundurulması gerekmektedir.
HMK’nın 336/3. maddesiyle getirilen düzenleme sayesinde, kanun yollarına başvuru aşamasında da adli yardım talep edilebilmektedir. Bu düzenleme, yargılamanın her aşamasında mahkemeye erişim hakkının güvence altına alınması bakımından önem taşımaktadır.
Sonuç olarak, SGK kanser ilacı davası açmayı düşünen ancak yargılama giderlerini karşılayacak ekonomik güce sahip olmayan kanser hastalarının, adli yardım kurumundan yararlanarak haklarını aramaları mümkündür. Bu bağlamda, hukuki sürecin bir avukat aracılığıyla yürütülmesi, hakların etkin bir şekilde korunması açısından büyük önem taşımaktadır.
12. SIKÇA SORULAN SORULAR
1. SGK kanser ilacı davasında adli yardım için nereye başvurmalıyım?
Adli yardım talebi, davanın açılacağı mahkemeye yapılmalıdır. Hastanın sosyal güvence türüne göre bu mahkeme, idare mahkemesi veya iş mahkemesi olabilmektedir.
2. Adli yardım talebim reddedilirse ne yapabilirim?
Adli yardım talebinin reddine ilişkin karara karşı, tebliğden itibaren bir hafta içinde itiraz edebilirsiniz. İtiraz, ilgili bölge adliye mahkemesi tarafından kesin olarak karara bağlanacaktır.
3. Adli yardımdan yararlanmak için hangi belgeleri sunmalıyım?
Tapu ve trafik tescil kayıtları, banka hesap dökümleri, SGK hizmet dökümü, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı’ndan alınan belgeler, muhtarlıktan alınan fakirlik belgesi gibi mali durumunuzu gösteren belgeleri sunabilirsiniz.
4. Temyiz aşamasında adli yardım talebinde bulunabilir miyim?
Evet, HMK’nın 336/3. maddesi uyarınca kanun yollarına başvuru sırasında adli yardım talebi Yargıtay’a yapılabilmektedir.
5. Adli yardım kararı verilirse hangi masraflardan muaf olurum?
Adli yardım kararı verilmesiyle birlikte; başvurma harcı, karar ve ilam harcı, keşif ve bilirkişi giderleri, tanık masrafları, tebligat giderleri gibi tüm yargılama giderlerinden geçici olarak muaf tutulursunuz.
6. Düzenli gelirim var ancak kanser tedavisi nedeniyle zor durumdayım, adli yardım alabilir miyim?
Yoksulluk şartı değerlendirilirken mutlak bir yoksulluk aranmamaktadır. Kanser tedavisinin getirdiği ek masraflar nedeniyle yargılama giderlerini karşılayamayacak durumda olduğunuzu belgelediğiniz takdirde adli yardımdan yararlanmanız mümkündür.
7. Adli yardım talebim ne kadar sürede karara bağlanır?
HMK’nın 337/1. maddesi uyarınca mahkeme, adli yardım talebi hakkında duruşma yapmaksızın karar verebilmektedir. Uygulamada bu süre genellikle birkaç gün ile birkaç hafta arasında değişmektedir.
8. Adli yardım evrakı için harç ödemek zorunda mıyım?
Hayır, HMK’nın 336/4. maddesi uyarınca adli yardım talebine ilişkin evrak, her türlü harç ve vergiden muaftır.
9. Adli yardım kararı kesin midir, sonradan kaldırılabilir mi?
HMK’nın 339. maddesi uyarınca, adli yardımdan yararlanan kişinin mali durumu hakkında kasten veya ağır kusuru sonucu yanlış bilgi verdiği anlaşılırsa veya mali durumu iyileşirse, mahkeme adli yardım kararını kaldırabilmektedir.
10. Davayı kaybedersem adli yardım kapsamında ertelenen masrafları ödemek zorunda kalır mıyım?
HMK’nın 339/2. maddesi uyarınca, adli yardımdan yararlanan kişi davayı kaybederse, ertelenen tüm yargılama giderleri ile Devletçe ödenen avanslar dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil olunur. Ancak adli yardımdan yararlanan kişi, hâlâ ödeme güçlüğü içindeyse bu giderler kısmen vey