Son güncelleme: Şubat 2026 | Konu: SGK akıllı ilaç davası, ihtiyati tedbir, idare mahkemesi
Kanser tedavisinde kullanılan Enhertu, Keytruda, Opdivo, Tecentriq, Trodelvy, Lynparza, Jakavi, Lumakras, Lonsurf, Altuzan, Herceptin, MabThera, Erbitux, Tagrisso gibi akıllı ilaçlar ile immünoterapi ürünlerinin bedeli, Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından çoğu zaman karşılanmamakta ya da yalnızca belirli endikasyonlarla sınırlı biçimde ödenmektedir. Bu durum, hayatî tehlike taşıyan hastalığı bulunan milyonlarca sigortalı ve genel sağlık sigortası kapsamındaki birey için ağır bir mali yük ve ciddi bir hak ihlaline zemin oluşturmaktadır. Oysa Anayasa’nın 17. maddesiyle güvence altına alınan yaşam hakkı ile 5510 sayılı Kanun’un sosyal güvenlik yükümlülükleri birlikte değerlendirildiğinde, SGK’nın hayatî nitelikteki bir ilacın bedelini karşılamayı reddetmesi hukuka aykırı bir idari işlem niteliği taşıyabilmektedir. Bu yazıda, söz konusu ilaçların SGK geri ödeme durumu, başvuru süreci ve idare mahkemesinde açılacak davada izlenmesi gereken hukuki yol ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.
İçindekiler
- SGK Tarafından Karşılanmayan veya Kısıtlı Karşılanan Kanser İlaçları
- Bu İlaçlar Neden Karşılanmıyor?
- SGK’ya Başvuru Süreci
- İdare Mahkemesinde Dava Açmak
- İhtiyati Tedbir ve Yürütmenin Durdurulması
- Görevli ve Yetkili Mahkeme
- Dava Sürerken Hasta Vefat Ederse Ne Olur?
- Mahkeme Kararı Sonrası Yapılması Gerekenler
- Emsal Kararlar
- Sık Sorulan Sorular
1. SGK Tarafından Karşılanmayan veya Kısıtlı Karşılanan Kanser İlaçları
SGK, geri ödeme kapsamına aldığı ilaçları Sağlık Uygulama Tebliği (SUT) ve eklerinde yayımlamaktadır. Bir ilacın bu listede yer alması, her hastaya otomatik olarak ödeme yapılacağı anlamına gelmemekte; ilacın yalnızca belirli endikasyonlarda, belirli hasta gruplarına ve öngörülen prosedür tamamlandıktan sonra karşılanacağı belirtilmektedir. Aşağıdaki tabloda, uygulamada sıklıkla ihtilaf konusu olan kanser ilaçlarının güncel durumu özetlenmektedir.
| İlaç Adı (Etken Madde) | SGK Durumu | Yaklaşık Fiyat (₺) | Notlar |
|---|---|---|---|
| Enhertu (Trastuzumab deruxtecan) | Koşullu / Tartışmalı | ≈ 33.547,10 ₺ | Kadcyla yerine güncellendi; her endikasyon için ayrıca değerlendirme gerekir |
| Keytruda (Pembrolizumab) | Genel listede yok | — | Mahkeme kararıyla ödemeye hükmedilen davalar mevcut |
| Opdivo (Nivolumab) | Listede | ≈ 38.053,16 ₺ | Yaşam hakkı gerekçesiyle emsal kararlar verildi |
| Tecentriq (Atezolizumab) | Genel listede yok | — | İmmünoterapi; dava yoluyla erişim mümkün |
| Trodelvy (Sacituzumab govitecan) | Genel listede yok | — | Üçlü negatif meme kanserinde kullanılır |
| Lynparza (Olaparib) | Koşullu | — | Belirli BRCA mutasyonlarında, başvuru şartlı |
| Jakavi (Ruxolitinib) | Koşullu | — | Myelofibrozis ve polisitemi vera için başvuru şartlı |
| Lumakras (Sotorasib) | Genel listede yok | — | KRAS G12C mutasyonu pozitif akciğer kanseri |
| Lonsurf (Trifluridin/tipirasil) | Genel listede yok | — | İleri evre kolorektal kanser |
| Altuzan (Bevacizumab) | Listede | ≈ 19.751,78 ₺ | 2025 listesine dahil edildi |
| Herceptin (Trastuzumab) | Listede | ≈ 9.523,85 ₺ | HER2 pozitif meme kanserinde ödeme yapılıyor |
| MabThera (Rituximab) | Listede | ≈ 21.764,25 ₺ | Lenfoma ve lösemi endikasyonlarında |
| Erbitux (Cetuximab) | Listede | ≈ 38.227,58 ₺ | Kolorektal kanser ve baş-boyun kanseri |
| Tagrisso (Osimertinib) | Listede | ≈ 187.779,80 ₺ | 2025 listesine eklendi; EGFR mutasyonlu akciğer kanseri |
Önemli Uyarı: Bir ilacın tabloda “listede” olarak gösterilmesi, o ilacın her hastaya ve her endikasyonda otomatik karşılanacağı anlamına gelmez. SGK, SUT hükümleri çerçevesinde ek belgeler, sağlık kurulu raporu ve/veya özel başvuru talep edebilmektedir. Somut durumunuza ilişkin kesin değerlendirme için hukuki danışmanlık almanız önerilir.
2. Bu İlaçlar Neden Karşılanmıyor?
SGK, ilaçların geri ödeme kapsamına alınmasında esas olarak iki kriter uygulamaktadır: “kanıta dayalı klinik etkinlik” ve “maliyet-etkinlik analizi”. Enhertu, Keytruda, Tecentriq, Trodelvy, Lumakras, Lonsurf gibi yeni nesil akıllı ilaçlar ve immünoterapiler, FDA (ABD) veya EMA (Avrupa) onayı almış olmakla birlikte Türkiye’de Sağlık Bakanlığı veya SGK tarafından henüz ödeme kapsamına alınmamış ya da yalnızca sınırlı endikasyonlarda kapsama dahil edilmiştir. Bunun temelinde, bu ilaçların yüksek birim maliyeti ve uzun vadeli sağlık harcaması kaygılarının belirleyici olduğu görülmektedir. Ancak bu gerekçe, ilgili ilacın hastanın hayatını doğrudan sürdürmesi için zorunlu olduğu durumlarda hukuken kabul edilemez; zira yaşam hakkı, ekonomik hesaplamaların önüne geçen anayasal bir güvencedir.
3. SGK’ya Başvuru Süreci
Hukuki sürecin başlatılabilmesi için öncelikle SGK’ya yazılı başvuru yapılması zorunludur. Bu başvuru, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 11. maddesi ile SGK’nın ilaç geri ödeme mevzuatı çerçevesinde şekillendirilmelidir. Başvuruda şu belgeler bulunmalıdır: ilgili onkoloji uzmanı tarafından düzenlenmiş ayrıntılı sağlık kurulu raporu; ilacın hastanın tedavisinde zorunlu olduğunu ve muadilinin bulunmadığını ortaya koyan tıbbi belgeler; Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) onaylı endikasyon belgesi (endikasyon dışı kullanım söz konusu ise ayrıca TİTCK’ya “endikasyon dışı ilaç kullanım başvurusu” yapılması ve bu onayın alınması, dava aşamasında ihtiyati tedbir kararının elde edilmesi bakımından son derece kolaylaştırıcıdır); başvuru tarihine kadar hastanın kendi imkânlarıyla satın aldığı ilaç bedellerine ilişkin fatura ve ödeme belgeleri ile SGK’ya iletilmek üzere hazırlanmış açıklayıcı dilekçe.
Başvuru, hastanın yerleşim yeri bağlantılı SGK Müdürlüğü’ne elden, iadeli taahhütlü posta veya UETS üzerinden yapılmalı; başvuru tarihi mutlaka belgelenmelidir. SGK’nın otuz gün içinde cevap vermemesi ya da başvuruyu reddetmesi hâlinde dava yoluna gidilecektir.
4. İdare Mahkemesinde Dava Açmak
SGK’nın ret kararı üzerine açılacak davada talep konuları şunlardır: ret işleminin iptali; dava tarihine kadar hasta tarafından cebinden ödenen ilaç bedellerinin iadesi; dava sonuçlanana dek ve bundan sonraki tedavi süresince ilaç bedellerinin SGK tarafından karşılanması. Dava dilekçesinde ilacın hayatî niteliği, bilimsel etkinliği, hastanın yaşam hakkı ve devletin sosyal güvenlik yükümlülüğü hukukî ve tıbbî delillerle birlikte ortaya konulmalıdır.
Dava dilekçesine eklenecek belgeler şöyle sıralanabilir: onkoloji uzmanınca düzenlenmiş güncel sağlık kurulu raporu; SGK’nın ret yazısı veya ret sayılan zımni ret işlemi; ilacın endikasyon ve etkinliğine ilişkin bilimsel yayınlar ya da prospektüs; TİTCK endikasyon belgesi (varsa); hasta tarafından yapılmış ilaç harcamalarına ait fatura ve banka kayıtları; hastanın sigortalılık ve prim ödeme durumuna ilişkin SGK kayıtları.
5. İhtiyati Tedbir ve Yürütmenin Durdurulması
Kanser tedavisinde zaman son derece kritik bir etkendir. Dava süreçlerinin uzun soluklu olması gözetilerek, dava dilekçesiyle eş zamanlı biçimde mahkemeden ihtiyati tedbir (iş mahkemelerinde) ya da yürütmenin durdurulması (idare mahkemelerinde) talep edilmelidir. Bu tedbir kararı, nihaî hüküm beklenilmeksizin SGK’nın ilacı geçici olarak karşılamasını sağlar. Uygulamada bu kararlar yedi ila yirmi bir gün içinde sonuçlanabilmektedir.
Tedbir talebinin kabul görebilmesi için mahkemenin üç temel unsuru değerlendirdiği görülmektedir: birincisi, ilacın hastanın hayatî tehlikesini doğrudan bertaraf edecek nitelikte olması; ikincisi, tedbir kararı verilmemesi hâlinde hastanın telafisi güç ya da imkânsız zarara uğrayacak olması; üçüncüsü ise başvurucunun iddiasının ciddî ve makul dayanakları bulunması. Bu üç unsurun somut tıbbî belgelerle desteklenerek mahkemeye sunulması, tedbir kararının alınma ihtimalini önemli ölçüde artırmaktadır.
6. Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görevli mahkeme, hastanın sosyal güvencesinin türüne göre farklılık göstermektedir. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 101. maddesi uyarınca bu Kanun kapsamındaki sigortalılar için iş mahkemeleri görevlidir. Buna karşın, 1.8.2018 tarihinden önce 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu’na tabi olarak çalışmış olan memurlar ve kamu görevlileri için idare mahkemeleri görevli sayılmaktadır. Yetkili mahkeme ise hastanın yerleşim yeri mahkemesi ya da SGK’nın ret kararını veren birimin bulunduğu yerdeki mahkemedir.
7. Dava Sürerken Hasta Vefat Ederse Ne Olur?
Dava sürerken hastanın hayatını kaybetmesi, davayı kendiliğinden sona erdirmez. Tedaviye devam edilmesine yönelik asıl talep bakımından dava konusuz kalacak olmakla birlikte, ihtiyati tedbir ya da yürütmenin durdurulması kararı kapsamında SGK tarafından yapılmış ödemelerin akıbeti ile tedbir kararı olmaksızın hastanın cebinden yaptığı harcamaların iadesi talebi varlığını korumaktadır. Bu sebeple, mirası reddetmemiş olan mirasçılar davayı devralmak suretiyle yargılamayı sürdürebilir ve önceki tedavi döneminde yapılan harcamaların SGK’dan geri alınmasını talep edebilirler. Mahkemenin lehe kararı, mirasçılar lehine hüküm ifade eder.
8. Mahkeme Kararı Sonrası Yapılması Gerekenler
Dava lehe sonuçlandığında, SGK’nın mahkeme kararını uygulaması için hastanın —ya da vekilinin— SGK’ya bir dilekçeyle başvurması gerekmektedir. Bu dilekçede mahkeme kararının uygulanması talep edilmeli; kararın onaylı sureti, hekimce düzenlenmiş güncel reçete ve ilaç raporu eklere dahil edilmelidir. Kanser ilaçlarında reçetelerin geçerlilik süresi sınırlı olduğundan, her yeni doz için bu başvurunun yinelenmesi zorunludur. Mahkeme kararına dayanılarak yapılan başvuruların reddedilmesi ya da işleme konulmaması hâlinde ilâmlı icra yoluna başvurulabilir.
9. Emsal Kararlar
Bu alandaki içtihat, son yıllarda hasta lehine belirgin biçimde güçlenmiştir. Ankara 8. İş Mahkemesi’nin 2023/176 Esas ve 2023/263 Karar sayılı dosyasında, ileri evre akciğer kanseri hastasının doktoru tarafından reçete edilen Keytruda (pembrolizumab) ilacının SGK tarafından karşılanmaması üzerine açılan davada mahkeme; ilacın bilimsel etkinliğinin kanıtlanmış olduğunu, hastanın yaşam hakkının tehdit altında bulunduğunu ve tedaviye erişimin gecikmesinin geri döndürülemez sonuçlar doğurabileceğini saptayarak SGK’nın ödeme yapmasına hükmetmiştir. İstanbul 5. İdare Mahkemesi ise Opdivo (nivolumab) ilacı için açılan davada, Anayasa’nın 17. maddesinde güvence altına alınan yaşam hakkı ile devletin sosyal güvenlik yükümlülüğünün SGK’nın ekonomik gerekçelerinden önce geldiğini vurgulayan emsal niteliğinde bir karar vermiştir. Bu kararlar, yalnızca bireysel tedavi süreçlerini etkilemekle kalmayıp SGK’nın genel ilaç politikasının yeniden şekillenmesine de katkı sağlamaktadır.
Hukuki sürecin özeti:
Endikasyon dışı ilaç başvurusu (TİTCK) → SGK’ya yazılı başvuru → Red veya zımni ret → İhtiyati tedbir talepli dava açılması → Mahkeme kararı → SGK’ya kararın uygulanması için başvuru → Gerekirse icra yolu.
10. Sık Sorulan Sorular
SGK Enhertu ilacını karşılıyor mu?
Enhertu (trastuzumab deruxtecan), 2024 yılında Türkiye’de ruhsatlandırılmış ve bazı endikasyonlarda SGK listesine girmiştir. Ancak her HER2-pozitif ya da HER2-düşük kanser hastasına otomatik ödeme yapılmamakta; ilacın karşılanabilmesi için sağlık kurulu raporu ve gerekiyorsa endikasyon dışı kullanım başvurusu şart olmaktadır. SGK başvurusu reddedildiğinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.
Keytruda SGK tarafından karşılanıyor mu?
Keytruda (pembrolizumab), 2025-2026 itibarıyla SGK’nın doğrudan geri ödeme listesinde yer almamaktadır. Bununla birlikte, mahkeme kararıyla SGK’nın bu ilacı ödemesine hükmedilen çok sayıda dava bulunmaktadır. Ankara 8. İş Mahkemesi’nin 2023/176 E. sayılı kararı bu konuda belirleyici bir emsal oluşturmuştur.
SGK ilaç reddine karşı dava açmak ne kadar sürer?
Asıl davanın sonuçlanması mahkeme yoğunluğuna göre değişmekle birlikte ortalama altı ay ile iki yıl arasında sürmektedir. Ancak bu süre beklenmeksizin mahkemeden ihtiyati tedbir talep edilmesi hâlinde karar yedi ila yirmi bir gün içinde çıkabilmekte ve SGK geçici olarak ödeme yapmak zorunda kalmaktadır.
Tecentriq, Opdivo, Trodelvy, Lumakras, Lonsurf gibi immünoterapiler neden SGK tarafından karşılanmıyor?
Bu ilaçlar FDA veya EMA onayı almış olmakla beraber Türkiye’de SGK’nın maliyet-etkinlik analizini geçememiş ya da henüz SUT listesine eklenmemiştir. SGK, ilaçları yalnızca kanıta dayalı etkinliği ve maliyet-etkinlik eşiğini aşan endikasyonlarda karşılamaktadır. Ne var ki bir ilacın hastanın hayatını doğrudan sürdürmesi için zorunlu olduğu durumlarda, bu ekonomik gerekçe hukuken tek başına yeterli kabul edilmemektedir.
Jakavi, Lynparza, Tagrisso, Altuzan, Herceptin, MabThera ve Erbitux karşılanıyor mu?
Bu ilaçlar SGK SUT listesinde yer almakla birlikte her biri belirli endikasyon ve hasta kriterlerine bağlıdır. Tagrisso 2025 yılında listeye eklenmiştir. Altuzan ve MabThera belirli kanser türlerinde karşılanmaktadır. Herceptin HER2 pozitif meme kanserinde, Erbitux ise kolorektal ve baş-boyun kanserlerinde ödeme kapsamındadır. Lynparza ve Jakavi ise koşullu onay kapsamındadır; başvuru şartlarının sağlanması gerekmektedir.
Hasta vefat etmişse ilaç masraflarını mirasçılar alabilir mi?
Evet. Mirası reddetmemiş olan mirasçılar davayı devralmak suretigte, hastanın kendi imkânlarıyla yaptığı ilaç harcamalarının SGK’dan iadesi ile ihtiyati tedbir kapsamındaki ödemelerin hesaplaşması için yargılamayı sürdürebilirler. Mahkeme kararı lehe çıktığında ödeme mirasçılara yapılır.
Bu tür davalar SGK politikasını değiştirir mi?
Evet. Tekil davaların ötesinde, aynı ilaçla ilgili peş peşe verilen emsal niteliğindeki mahkeme kararları SGK’yı söz konusu ilacı SUT listesine eklemek konusunda fiilî bir baskıyla karşı karşıya bırakmaktadır. Örneğin, daha önce ödeme kapsamı dışında olan bazı onkoloji ilaçlarının, mahkemelerin art arda verdiği kararların ardından geri ödeme listesine alındığı görülmüştür.
Bu makale yalnızca genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut hukuki görüş ya da danışmanlık yerine geçmez. Bireysel durumunuzun değerlendirilmesi için uzman bir avukata başvurmanız önerilir.
Yazar: Av. Feyza Nur Serttaş
Bir yanıt yazın