Şartları, Usul Güvenceleri, Memuriyete Etkisi ve Yargıtay Uygulaması

I. Giriş:TCK m. 191 ve KDAE Kurumuna Genel Bakış

 Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde Kullanma Suçunda Kamu Davasının Açılmasının Ertelenmesi 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 191. maddesi, kullanmak amacıyla uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden, bulunduran ya da bu maddeleri kullanan kişiye yönelik olarak, klasik ceza siyasetinden ayrılan kendine özgü bir soruşturma ve kovuşturma rejimi kurmuştur. Kanun koyucu, bu suç tipinde faili doğrudan yargılamak yerine, onu tedavi ve denetime muhtaç bir birey olarak konumlandırmış; kamu davasının açılmasının ertelenmesi (KDAE), denetimli serbestlik tedbiri ve gerektiğinde tedavi yükümlülüğünü birbirine bağlı bir bütün olarak düzenlemiştir. Bu düzenleme, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 171. maddesinde yer alan genel erteleme rejiminden gerek şartları gerek usul güvenceleri bakımından önemli ölçüde ayrılır.

Uygulamada karşılaşılan uyuşmazlıkların büyük bir kısmı, iki husustan kaynaklanmaktadır: birincisi, maddi hukuk bakımından kullanma amaçlı bulundurma ile uyuşturucu madde ticareti suçu arasındaki sınırın nereden geçtiğinin tespiti; ikincisi ise usul hukuku bakımından KDAE kararının hangi şartlarla kesinleşeceği ve kesinleşme anının, sonraki fiillerin hukuki niteliğini nasıl belirlediğidir. Bu çalışmada her iki eksen de sistematik biçimde ele alınmakta; ayrıca kararın kamu görevlileri bakımından doğurduğu pratik sonuçlara -özellikle güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması üzerindeki etkisine- değinilmektedir.

II.  Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde Kullanma Suçunda Kamu Davasının Açılmasının Ertelenmesi Suçun Unsurları ve Uyuşturucu Madde Ticareti Suçundan Ayrımı

TCK m. 191 uyarınca suç iki ayrı davranış biçimiyle işlenebilir: uyuşturucu veya uyarıcı maddenin bizzat kullanılması ya da kullanma amacıyla satın alınması, kabul edilmesi veya bulundurulmasıdır. Kanunun aradığı asli unsur, maddenin kullanma amacıyla elde bulundurulmasıdır; bu amacın bulunmaması ya da amacın ticari nitelik taşıması hâlinde eylem, çok daha ağır bir yaptırım öngören uyuşturucu madde imal ve ticareti suçunu (TCK m. 188) oluşturur.

 Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde Kullanma Suçunda Kamu Davasının Açılmasının Ertelenmesi Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun yerleşik içtihadında, kullanma amaçlı bulundurma ile ticaret amaçlı bulundurma arasındaki ayrımın, sanığın bulundurma amacına ilişkin bütüncül bir değerlendirmeyle yapılması gerektiği kabul edilmektedir. Bu değerlendirmede gözetilen başlıca ölçütler şunlardır:

• Maddenin miktarı: Kişisel kullanım sınırının aşılıp aşılmadığı, ölçütlerin başında gelir. Yıllık kullanım miktarının üzerinde madde bulunduran failin, maddeyi kullanma amacı dışında bulundurduğu kabul edilir.
• Failin davranışları: Maddeyi satma, devretme, müşteri arama veya numune gösterme yönündeki davranışlar, ticaret amacının göstergesidir.
• Maddenin bulunduğu yer: Kolayca ulaşılabilen bir yerde (üzerinde, araçta, ev içinde) bulundurma kullanım amacına; güç erişilen bir yerde (depo, zula) saklanma ise ticaret amacına işaret eder.
• Bulunduruluş şekli: Hassas terazi, özenli paketleme malzemesi ve çok sayıda küçük paket hâlinde ele geçirilen madde, ticari amacın belirtisi sayılır.
• Maddenin çeşitliliği: Farklı türde uyuşturucu maddelerin bir arada bulundurulması, uygulamada ticaret amacının bir göstergesi olarak değerlendirilmekle birlikte, failin birden fazla madde kullanıyor olması da tek başına bu sonucu bertaraf etmeyebilir; her olay kendi somut koşulları içinde incelenir.
• Failin sosyo-ekonomik durumu: Failin geçim kaynağı ve gelir düzeyi, diğer delillerle birlikte değerlendirilen tamamlayıcı bir ölçüttür.

Bu ölçütlerin hiçbiri tek başına belirleyici değildir; mahkeme, dosyadaki tüm delilleri birlikte değerlendirerek failin amacı konusunda bir kanaate ulaşır.

A. Kişisel Kullanım Miktarına İlişkin Ölçütler

Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’nun 16-19 Mayıs 2013 tarihli hukuki müzakere toplantısında benimsenen ve uygulamada Yargıtay kararlarına da yansıyan görüşe göre, yıllık net 600-700 gramın üzerindeki esrar maddesinin ticaret amacıyla bulundurulduğu kabul edilmektedir. Eroin ve kokain gibi maddelerde, başka bir delil bulunmadıkça 20 gram ve üzeri, sentetik haplarda ise 50 adet ve üzeri miktarların kullanım amacı dışında bulundurulduğu değerlendirilmektedir. Bilimsel çalışmalar günlük ortalama kullanım miktarını esrarda 2 gram, eroinde 150 miligram, kokainde 60 miligram ve haplarda 3-4 adet olarak göstermektedir.

Bu rakamların kesin ve mutlak sınırlar olmadığının altı çizilmelidir. Aynı toplantı kararında, bu eşiklerin altında kalan miktarlarda dahi, failin uhdesinde birden fazla çeşit uyuşturucu madde bulunmasının, eylemi ticaret suçuna dönüştürebileceği kabul edilmiştir. Yargıtay, her olayın kendine özgü koşullarıyla değerlendirilmesi gerektiğini istikrarlı biçimde vurgulamaktadır.

B. Nitelikli Hâl: Suçun İşlendiği Yer

TCK m. 191/1’de öngörülen temel ceza iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasıdır. Ancak suçun; okul, yurt, hastane, kışla veya ibadethane gibi tedavi, eğitim, askerî veya sosyal amaçla toplu bulunulan binalar ile bunların yakın çevresinde ya da umuma açık yerlerde işlenmesi hâlinde, ceza yarı oranında artırılır; bu durumda hapis cezası üç ila yedi buçuk yıl arasında belirlenir. Uygulamada, bir taşıt aracının iç mekânının bu nitelikli hâlin kapsamına girip girmediği tartışmalı olmakla birlikte, salt araç içinde bulundurmanın bu ağırlaştırıcı sebebi oluşturmaya yeterli sayılmadığı yönünde yerleşik bir uygulama bulunmaktadır.

C. Suça Konu Maddeler ve Halk Arasındaki İsimlendirmeler

TCK m. 191 uygulamasında suça konu edilen madde, kanunda tek tek sayılmamış olup Sağlık Bakanlığı’nca uyuşturucu veya uyarıcı madde olarak kabul edilen her türlü maddeyi kapsar. Uygulamada en sık karşılaşılan ve halk arasında farklı isimlerle anılan başlıca maddeler şunlardır:

• Esrar (halk arasında kenevir veya ot olarak da bilinir): Kannabis bitkisinden elde edilen ve Türkiye’de en yaygın rastlanan madde türüdür; yukarıda açıklanan yıllık 600-700 gram eşiği bu madde bakımından uygulanır.
• Kokain: Bitkisel kökenli uyarıcı bir maddedir; Yargıtay uygulamasında başka bir delil bulunmadıkça 20 gram ve üzeri miktar ticaret amacına işaret eder.
• Eroin: Afyon türevi bir opioiddir; kokain ile aynı miktar eşiğine (20 gram) tabi tutulmaktadır.
• Metamfetamin (kristal): Sentetik bir uyarıcı maddedir ve son yıllarda kullanım sıklığı artan maddelerdendir; miktar değerlendirmesi somut olayın koşullarına göre yapılır.
• Bonzai ve benzeri sentetik kannabinoidler: Doğal esrardan farklı kimyasal yapıya sahip, insan sağlığı bakımından ciddi risk taşıyan sentetik maddelerdir; Yargıtay bu maddeleri de TCK m. 191 kapsamında değerlendirmektedir.
• LSD: Halüsinojen etkili sentetik bir maddedir; küçük dozlarda dahi etkili olması nedeniyle miktar değerlendirmesi diğer maddelere göre farklılık gösterebilir.
• Reçeteli ilaçların kötüye kullanımı (örneğin Lyrica/pregabalin): Doktor kontrolü ve reçete dışında, bağımlılık yapıcı etkisinden yararlanmak amacıyla temin edilip kullanılan reçeteli ilaçlar da somut olayın özelliklerine göre TCK m. 191 kapsamında değerlendirilebilir.

Maddenin hangi isimle anıldığından bağımsız olarak, hukuki değerlendirmede esas alınan ölçüt, yukarıda II. bölümde açıklanan kullanma amacı ile ticaret amacı ayrımıdır.

III. Suçun İspatına İlişkin Kurallar

Uyuşturucu madde kullanma suçunun ispatı, kural olarak maddenin fiilen ele geçirilmesine ve buna ilişkin usulüne uygun toplanmış delillere dayanır. Ancak madde ele geçirilemediği hâllerde dahi, makul şüphenin varlığı hâlinde tıbbi delillere dayalı bir ispat yoluna gidilebilir.

Yargıtay’ın yerleşik içtihadına göre, sanığın salt soyut biçimde uyuşturucu madde kullandığını kabul etmesi, tek başına mahkûmiyete yeterli bir delil teşkil etmez; zira bu ikrardan, kullanılan maddenin türünün tespiti mümkün olmayabilir. Kollukta ifade alınırken ortaya çıkan baskı ve kaygı hâlinin, kişiyi gerçekleşmemiş eylemleri dahi kabul etmeye yöneltebileceği gözetilerek, mahkûmiyet hükmünün somut, tıbbi ve nesnel delillerle desteklenmesi aranır. Maddenin ele geçirilememesi, kullanılan maddenin niteliğinin belirlenememesi ve tıbbi doğrulamanın bulunmaması hâlinde beraat kararı verilmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Delillerin hukuka uygun yöntemlerle elde edilmiş olması da ispatın geçerliliği bakımından belirleyicidir. Arama yetkisi bulunmayan veya yetkisi kısıtlı olan kolluk görevlilerince (örneğin belirli dönemlerde bekçiler bakımından) gerçekleştirilen aramalar sonucu elde edilen deliller, hukuka aykırı delil teşkil edeceğinden hükme esas alınamaz. Kan veya idrar tahlillerinde ise laboratuvar sonucunun eşik değerleri aşıp aşmadığı önem taşır; THC gibi maddelere düşük düzeyde rastlanması, tek başına kullanım değil, pasif maruziyetle de açıklanabilir bir bulgudur ve bu ihtimal ayrıca değerlendirilmelidir.

IV. Etkin Pişmanlık (TCK m. 192)

TCK m. 192, uyuşturucu madde kullanma suçu bakımından etkin pişmanlık müessesesini düzenlemiştir. Buna göre, kullanmak amacıyla uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden veya bulunduran kişi, resmî makamlar tarafından haber alınmadan önce, maddeyi kimden, nereden ve ne zaman temin ettiğini bildirerek suç ortaklarının yakalanmasına veya maddenin ele geçirilmesine hizmet ederse, hakkında cezaya hükmolunmaz. Haber alındıktan sonra fakat gönüllü olarak suçun ortaya çıkmasına katkı sağlayan kişilerin cezası ise, yardımın niteliğine göre dörtte birinden yarısına kadar indirilebilir.

Ayrıca, henüz herhangi bir soruşturma başlamadan önce resmî makamlara başvurarak tedavi talep eden kişi hakkında da ceza verilmez; bu kişiler tedavi ve rehabilitasyon sürecine tabi tutulur. Bu düzenleme, kanun koyucunun madde bağımlılığı sorununu öncelikle bir sağlık meselesi olarak ele aldığını ve gönüllü başvuruyu teşvik etmeyi amaçladığını göstermektedir.

V. Adli Para Cezasına Çevirme, Erteleme ve Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması

Uyuşturucu madde kullanma suçunun öngörülen ceza miktarı itibarıyla adli para cezasına çevrilmesi mümkün değildir. Buna karşılık, kovuşturma aşamasında mahkûmiyet hükmü kurulması hâlinde, hapis cezasının infazının şartlı olarak ertelenmesi mümkündür.

Kovuşturma evresinde, eylemin münhasıran TCK m. 191 kapsamına girdiğinin anlaşılması hâlinde, sanık hakkında zorunlu olarak hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kararı verilir (TCK m. 191/8). Yargıtay’ın istikrar kazanmış içtihadına göre bu HAGB kararı, soruşturma aşamasında verilen KDAE kararı ile aynı hukuki nitelikte kabul edilir ve aynı sonuçları doğurur; KDAE kararı verilebilmesi için aranan koşullar HAGB kararı için de geçerlidir, HAGB ile birlikte denetimli serbestlik tedbiri uygulanması da zorunludur. Bu nedenle, usulüne uygun kesinleşmiş bir KDAE kararı bulunan kişi hakkında ayrıca HAGB kararı verilemeyeceği gibi, kesinleşmiş bir HAGB kararı bulunan kişi hakkında da aynı fiil nedeniyle ayrıca KDAE kararı verilemez.

Mahkûmiyet hükmünün kesinleşmesi hâlinde, hükümlü, cezasının infazı sürecinde TCK m. 105/A-5 uyarınca tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılma yükümlülüğüne tabi tutulur; bu yükümlülüğün ihlali, cezanın artırılması sonucunu doğurabilir.

VI. KDAE’nin Genel Rejimden (CMK m. 171) Ayrılan Yönleri

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 171. maddesi, kamu davasının açılmasının ertelenmesini genel bir kurum olarak düzenlemiş ve bu kurumdan yararlanabilmeyi sıkı şartlara bağlamıştır. Bu şartlar arasında, üst sınırı üç yılı aşmayan hapis cezasını gerektiren bir suçun söz konusu olması, önödeme ve uzlaştırma kapsamındaki suçların bu kurumun dışında tutulması, şüphelinin daha önce kasıtlı bir suçtan hapis cezasıyla mahkûm olmamış bulunması, erteleme kararının şüpheli ve toplum bakımından yargılamadan daha yararlı görülmesi ve varsa mağdur zararının giderilmiş olması sayılabilir. Kanun, ayrıca örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçları, kamu görevlisi tarafından görevi sebebiyle veya kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen suçları, askerî suçları ve cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçları bu genel erteleme rejiminin kapsamı dışında bırakmıştır (CMK m. 171/6).

Uyuşturucu madde kullanma suçu bakımından ise durum farklıdır. TCK m. 191/2 hükmü, CMK m. 171’de öngörülen şartlar aranmaksızın, beş yıl süreyle kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilmesini düzenlemiştir. Yargıtay’ın yerleşik içtihadına göre, bu düzenleme kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde bulundurma suçuna özgü, bağımsız bir erteleme rejimi kurmuştur; bu kapsamda Cumhuriyet savcısı tarafından erteleme kararı verilmesi ihtiyari değil, kanunun aradığı şartlar oluştuğunda zorunludur. Diğer bir deyişle, genel rejimde savcının takdir yetkisi çerçevesinde şekillenen erteleme kurumu, uyuşturucu kullanma suçunda kanunun doğrudan öngördüğü, kendine özgü sonuçları bulunan bağımsız bir usul kurumuna dönüşmüştür.

Uygulamada en sık sorulan husus, esrar, kenevir, ot, kokain, eroin, metamfetamin, bonzai, LSD veya Lyrica gibi reçeteli ilaçlarla ilk kez yakalanan kişinin durumudur. Şüphelinin daha önce aynı suçtan dolayı hakkında KDAE kararı verilmemiş olması kaydıyla, ilk kez yakalanma hâlinde ve kullanma amacının tespiti durumunda, Cumhuriyet savcısı tarafından TCK m. 191/2 uyarınca KDAE kararı verilmesi kural olarak zorunludur; bu husus savcının takdirine bırakılmamıştır. Diğer bir deyişle, madde hangi isimle anılırsa anılsın (ot, kenevir, esrar, kokain, eroin, metamfetamin, bonzai, LSD, Lyrica vb.), kullanma amacıyla bulundurma veya kullanma fiilinin ilk kez işlendiğinin ve yasal şartların oluştuğunun tespiti hâlinde sonuç aynıdır: beş yıl süreli KDAE kararı ve buna bağlı en az bir yıllık denetimli serbestlik tedbiri.

VII. Denetimli Serbestlik Tedbiri ve Süresi

TCK m. 191/3 uyarınca, erteleme kararıyla birlikte şüpheli hakkında en az bir yıl süreyle denetimli serbestlik tedbiri uygulanması zorunludur. Cumhuriyet savcısı gerekli gördüğü takdirde bu süreyi üçer aylık dilimler hâlinde en fazla bir yıl daha uzatabilir. Gerek görülmesi hâlinde şüpheli, denetimli serbestlik süresi içinde ayrıca tedaviye de tabi tutulabilir.

Kararın kesinleşmesinin ardından dosya, infazın takibi için Denetimli Serbestlik Şube Müdürlüğü’ne gönderilir. Şüpheli, kendisine yapılan tebligattan itibaren on gün içinde şube müdürlüğüne başvurarak denetim programına katılmakla yükümlüdür; mücbir sebep hâlleri bu sürenin aşılmasını mazur gösterebilir. Bu süre içinde başvuru yapılmaması, denetimli serbestlik programına uyulmadığına dair bir tutanakla dosyanın yeniden savcılığa gönderilmesi ve kamu davası açılması sonucunu doğurur. Programa başladıktan sonra iki kez ihlalde bulunulması da aynı sonuca yol açar.

Denetimli serbestlik yükümlülüklerinin ihlali iddiası üzerine mahkeme, sanığa usulüne uygun bir davetiye tebliğ ederek duruşmaya gelmesini veya diyeceklerini yazılı bildirmesini ister; davetiyede, mazeretsiz olarak bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde tedbire uyulmadığının kabul edilerek cezaya hükmedilebileceği uyarısının yer alması gerekir. Bu davetiyenin usulsüz tebliğ edilmiş olması, sonradan verilen mahkûmiyet kararının itiraz veya istinaf yoluyla bozulması sonucunu doğurabilir.

VIII. Kararın Kesinleşmesi: Tebliğ ve İtiraz Hakkı

KDAE kararının hukuken sonuç doğurabilmesi -yani gerek denetimli serbestlik tedbirinin infazına başlanabilmesi gerek beş yıllık erteleme süresinin işlemeye başlaması- kararın usulüne uygun şekilde kesinleşmesine bağlıdır. Yargıtay’ın istikrarlı içtihadına göre, kararın içeriğinde iki unsurun mutlaka bulunması gerekir:

• Şüpheliye yüklenen yükümlülüklere veya yasaklara aykırı davranılması ya da tedavinin gereklerine uyulmaması hâlinde ortaya çıkabilecek sonuçlara ilişkin açık bir uyarı.
• Karara karşı tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde yetkili sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebileceğine dair bir ihtar.

Bu iki unsurdan herhangi birini içermeyen bir karar, şüpheli tarafından fiilen öğrenilmiş olsa dahi hukuken kesinleşmiş sayılmaz.

Kararın kime tebliğ edileceği de ayrı bir önem taşır. Şüphelinin müdafii bulunması, kararın yalnızca müdafiye tebliğ edilmesini yeterli kılmaz; karar, müdafi ile birlikte şüpheliye (suça sürüklenen çocuklarda ayrıca veliye) de ayrı ayrı tebliğ edilmelidir. Yalnızca müdafiye yapılan tebligat, kararın kesinleşmesi sonucunu doğurmaz.

Kararın kesinleşmesi beklenmeden, tebligat ile eş zamanlı olarak dosyanın infaz amacıyla Denetimli Serbestlik Müdürlüğü’ne gönderilmesi ve burada düzenlenen çağrı kâğıdının yükümlüye tebliğ edilerek infaza başlanması, hukuki sonuç doğurmaz. Bu durumda mahkemece, kovuşturma şartının gerçekleşmesini beklemek üzere CMK m. 223/8 uyarınca davanın durmasına karar verilmesi, kararın yeniden ve usulüne uygun biçimde tebliğ edilerek kesinleştirilmesinin sağlanması ve bu süreç tamamlandıktan sonra infaza devam edilmesi gerekir. Kararın infazına fiilen başlanmış ya da infazın tamamlanmış olması, kesinleşme şartının yerini tutmaz.

Suçtan zarar gören veya hakkında karar verilen şüpheli, kararın kendisine tebliğinden itibaren on beş gün içinde, kararı veren Cumhuriyet savcısının görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. İtiraz dilekçesinde itirazın dayandığı gerekçe ve deliller açıkça gösterilmelidir; hâkimlik, itirazı incelerken erteleme şartlarına uygunluğu ve kamu yararını bütün olarak değerlendirir.

IX. Erteleme Süresi İçinde İhlal ve Sonuçları

Erteleme kararının kesinleşmesiyle birlikte beş yıllık denetim süresi işlemeye başlar. Bu süre boyunca şüpheli kasıtlı bir suç işlememeli, tekrar kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın almamalı, kabul etmemeli, bulundurmamalı veya kullanmamalıdır; tedavi kararı verilmişse tedavinin gereklerine de uyulmalıdır. Bu yükümlülüklerin yerine getirilmesi hâlinde, süre sonunda kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilir ve erteleme kaydı, adli sicile mahsus özel sistemden tamamen silinir; bu kayıt hiçbir şekilde iş başvurusu veya benzeri amaçlarla düzenlenen adli sicil belgesinde görünmez.

Erteleme süresi boyunca dava zamanaşımı işlemez; erteleme kararı, zamanaşımını kesen değil durduran bir sebeptir. Şüphelinin bu süre içinde yükümlülüklerine aykırı davranması, tedavinin gereklerine uymamakta ısrar etmesi veya yeniden kullanmak için uyuşturucu madde bulundurması hâlinde, Cumhuriyet savcısı dosyayı yeniden ele alarak iddianame düzenler ve kamu davası açar.

Bu noktada Yargıtay’ın benimsediği önemli bir ilke, kesinleşme anına kadar işlenen fiillerin hukuki niteliğine ilişkindir: KDAE kararının usulüne uygun kesinleşmesine kadar, aynı şüpheli tarafından işlenen tüm kullanma amaçlı bulundurma fiilleri tek suç olarak kabul edilir; bu durum yalnızca TCK m. 61 kapsamında temel cezanın belirlenmesinde alt sınırdan uzaklaşma gerekçesi olarak değerlendirilir, ayrı bir suç veya zincirleme suç oluşturmaz. Buna karşılık, kararın kesinleşmesinden sonra işlenen fiil, TCK m. 191/4 uyarınca doğrudan bir ihlal sebebidir ve aynı maddenin beşinci fıkrası gereği bu ihlal için ayrı bir soruşturma ve kovuşturma yürütülmez; ihlalden sonra işlenen fiiller ise ayrıca soruşturma ve kovuşturma konusu olabilir. İddianame düzenlenmesinden sonra işlenen aynı nitelikteki fiiller ise ayrı bir suç sayılır ve TCK m. 191/6 kapsamında doğrudan dava konusu edilebilir; iddianame düzenlenmeden önce işlenen aynı nitelikteki fiiller ise TCK m. 43 uyarınca zincirleme suça esas alınır.

Uygulamada, aynı şüpheli hakkında birden fazla soruşturma yürütülmesine karşın usulüne uygun kesinleşmiş herhangi bir KDAE kararı bulunmadığı hâllerde, bu soruşturmaların birleştirilerek tek bir erteleme kararı verilmesi gerekir. Şüpheli hakkında usulsüz biçimde birden fazla erteleme kararı verilmiş olması hâlinde ise, bunlardan usulüne uygun olarak verilip ilk kesinleşen kararın esas alınması gerekir.

Suç şikâyete bağlı suçlar arasında yer almadığından, soruşturma ve kovuşturmanın başlatılabilmesi için herhangi bir şikâyet süresine tabi değildir; takip, dava zamanaşımı süresi içinde her zaman mümkündür. Suçun temel şeklinin öngördüğü cezanın üst sınırı beş yılı geçmediğinden, özel bir zamanaşımı hükmü bulunmamakta, genel hükümler uyarınca sekiz yıllık dava zamanaşımı uygulanmaktadır.

X. Erteleme Kararının Yalnızca Bir Kez Verilebilmesi (TCK m. 191/6)

TCK m. 191/6 hükmü, dördüncü fıkra uyarınca kamu davası açıldıktan sonra, birinci fıkrada tanımlanan suçun tekrar işlendiği iddiasıyla başlatılan soruşturmalarda ikinci fıkra uyarınca yeniden erteleme kararı verilemeyeceğini açıkça düzenlemiştir. Bu kural, kurumun sınırsız bir imkân değil, kişiye tanınan bir defalık bir fırsat olduğunu göstermektedir: usulüne uygun kesinleşmiş bir erteleme kararının ihlal edilerek kamu davasının açılmasından sonra işlenen yeni bir fiil bakımından ikinci kez erteleme kararı verilemez; bu fiil doğrudan dava konusu edilir.

Bu kuralın uygulanabilmesi, ilk erteleme kararının usulüne uygun verilmiş ve kesinleşmiş olması şartına bağlıdır. Usulüne uygun kesinleşmemiş bir karar, TCK m. 191/6 anlamında bir erteleme kararı sayılmaz ve ikinci bir erteleme kararının verilmesine engel oluşturmaz.

Yargıtay uygulamasında karşılaşılan bir diğer özel durum, ihlal nedeniyle açılan davada sanığın beraat etmesi hâlidir. Erteleme kararının kaldırılarak açılan davada beraat kararı verilmesi ve bu kararın kesinleşmesi hâlinde, beraate konu suç nedeniyle verilmiş olan ilk KDAE kararı hukuki geçerliliğini yitirir. Bu durumda, sonraki fiil bakımından TCK m. 191/6’daki yasak uygulanmaz ve mahkemece, kovuşturma şartının gerçekleşmesini beklemek üzere durma kararı verilerek dosyanın, yeniden bir KDAE kararı verilmesi amacıyla Cumhuriyet Başsavcılığı’na bildirilmesi gerekir.

XI. Memuriyete Etkisi ve Güvenlik Soruşturması

KDAE kararı ve buna bağlı erteleme kaydı, iş başvurularında talep edilen genel amaçlı adli sicil belgesinde görünmez; bu kayıt, yalnızca yargı makamlarının erişebildiği özel bir sisteme işlenir ve şartların yerine getirilmesi hâlinde bu sistemden de tamamen silinir. Bu nedenle KDAE süreci, çoğu düz memuriyet başvurusunda güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması bakımından belirleyici bir engel teşkil etmemektedir.

Bununla birlikte, uygulamada özellikle kolluk ve güvenlik nitelikli görevler bakımından farklı bir tablo ortaya çıkmaktadır. Uyuşturucu madde kullanma veya bulundurma suçundan yürütülen soruşturma veya kovuşturmanın, kurumların kendi mevzuatları çerçevesinde değerlendirilmesi sonucunda, aşağıdaki görevler bakımından olumsuz sonuç doğurma riski daha yüksek görülmektedir: bekçilik, özel güvenlik görevlisi kimlik kartı düzenlenmesi veya yenilenmesi, uzman erbaşlık, polislik, zabıta ve diğer kolluk kuvveti mensuplukları ile itfaiye erliği. Bu risk, özellikle son yıllarda özel güvenlik kimlik kartı yenilemelerinde bir miktar azalmakla birlikte, kurumlar arası uygulama birliği bulunmadığından, her başvurunun ilgili kurumun güncel uygulaması dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmesi isabetli olacaktır.

Öte yandan, denetim süresi içinde şüpheliye ait test sonuçlarının temiz çıkması ve süre sonunda kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmesi, güvenlik soruşturmasının olumlu sonuçlanması ihtimalini kuvvetlendiren bir unsurdur. Buna karşılık, KDAE kararının usulüne uygun tebliğ edilmemesi nedeniyle kesinleşmemiş olması gibi usul sorunları, idari süreçte de tereddüde yol açabildiğinden, bu tür uyuşmazlıklarda ilgilinin idari yargı yoluna başvurma hakkı saklıdır.

XII. Görevli ve Yetkili Mahkeme

Denetim yükümlülüklerine uyulmaması nedeniyle kamu davası açılması hâlinde, dava Asliye Ceza Mahkemesi’nde görülür; uygulamada büyük çoğunlukla mesele soruşturma aşamasında, savcılığın KDAE kararı vermesiyle çözümlenmektedir. Buna karşılık, eylemin kullanma amaçlı bulundurma değil, uyuşturucu madde ticareti niteliği taşıdığı yönünde şüphe bulunması hâlinde, yargılama görevi Ağır Ceza Mahkemesi’ne geçer.

XIII. Sonuç

Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanma suçunda kamu davasının açılmasının ertelenmesi, kanun koyucunun bağımlılıkla mücadelede cezalandırma yerine tedavi ve denetimi önceleyen, kendine özgü ve kapalı bir sistemdir. Bu sistem, CMK m. 171’in genel şartlarından bağımsız işlemekte, buna karşılık kendi içinde sıkı usul güvenceleri barındırmaktadır. Kararın hukuken sonuç doğurabilmesi; yasal uyarı ve itiraz hakkı ihtarının eksiksiz biçimde kararda yer alması, kararın hem müdafie hem şüpheliye ayrı ayrı usulüne uygun tebliğ edilmesi ve buna bağlı olarak on beş günlük sürenin geçmesiyle kesinleşmesi hâlinde mümkündür. Bu şartlardan herhangi birinin eksik kalması, ne denetimli serbestlik tedbirinin infazına ne de sonraki bir ihlalin kovuşturma konusu yapılmasına imkân tanır.

Suçun kullanma amaçlı bulundurma mı yoksa ticaret suçu mu oluşturduğunun tespitinde madde miktarı, bulunduruluş şekli ve yeri, failin davranışları ve sosyo-ekonomik durumu birlikte değerlendirilmeli; ispat aşamasında salt ikrara dayanılmamalı, hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delillerin hükme esas alınmaması sağlanmalıdır. Bu bakımdan gerek savunma gerek iddia makamı açısından, dosyaların değerlendirilmesinde eylem tarihleri, tebliğ işlemleri ve kesinleşme anının titizlikle tespiti, hak kaybının önlenmesi bakımından belirleyici önem taşımaktadır.

XIV. TCK 191 KDAE Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Uyuşturucu kullanma suçunda KDAE kararı kaç yıl sürer?

Beş yıl süreyle verilir. Bu süre içinde en az bir yıl süreyle denetimli serbestlik tedbiri uygulanır; gerek görülmesi hâlinde bu süre üçer aylık dilimlerle en fazla bir yıl daha uzatılabilir.

KDAE kararı adli sicil kaydına işler mi?

Hayır. Karar, yalnızca yargı makamlarının erişebildiği özel bir sisteme kaydedilir; iş başvurusu veya genel amaçlı adli sicil kaydında görünmez.

Aynı kişi hakkında birden fazla kez KDAE kararı verilebilir mi?

Kural olarak hayır. TCK m. 191/6 uyarınca, usulüne uygun kesinleşmiş bir erteleme kararının ihlali üzerine kamu davası açıldıktan sonra aynı suç bakımından yeniden erteleme kararı verilemez. Ancak ilk kararın usulüne uygun kesinleşmemiş olması ya da ihlal nedeniyle açılan davada beraat kararı verilip kesinleşmesi hâlinde, yeniden erteleme kararı verilmesi mümkündür.

KDAE kararına itiraz edilebilir mi?

Şüpheli veya suçtan zarar gören, kararın usulüne uygun tebliğ edildiği tarihten itibaren on beş gün içinde yetkili sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. Bu itiraz hakkının kararda açıkça belirtilmemiş olması, kararın kesinleşmesini engeller.

Erteleme süresi içinde yeniden uyuşturucu madde bulundurmak ne sonuç doğurur?

Bu durumda erteleme kararı kaldırılarak kamu davası açılır. Kesinleşme öncesinde işlenen fiiller tek suç sayılıp yalnızca cezanın belirlenmesinde alt sınırdan uzaklaşma gerekçesi olur; kesinleşmeden sonraki ilk ihlal ise ayrı bir soruşturma konusu yapılmaz, doğrudan mevcut dosya kapsamında değerlendirilir.

Esrar, kokain, eroin, metamfetamin, bonzai veya Lyrica ile ilk kez yakalanan kişi ne olur?

Madde ister esrar/kenevir/ot, ister kokain, eroin, metamfetamin, bonzai, LSD, isterse Lyrica gibi kötüye kullanılan reçeteli bir ilaç olsun; kişinin bu suçtan dolayı ilk kez yakalanmış olması ve maddeyi kullanma amacıyla bulundurduğunun/kullandığının tespiti hâlinde, hakkında kural olarak beş yıl süreli KDAE kararı verilir. Bu, savcının takdirine bağlı bir imkân değil, TCK m. 191/2’nin öngördüğü zorunlu bir sonuçtur.

KDAE kararı hangi kamu görevleri bakımından risk taşır?

Uygulamada özellikle bekçilik, özel güvenlik görevlisi kimlik kartı işlemleri, uzman erbaşlık, polislik, zabıta ve itfaiye erliği gibi kolluk ve güvenlik nitelikli görevlerde güvenlik soruşturmasının olumsuz sonuçlanma riski daha yüksek görülmektedir. Bu görevler dışındaki düz memuriyet başvurularında bu riskin daha sınırlı olduğu değerlendirilmektedir; her başvuru ilgili kurumun güncel uygulaması çerçevesinde ayrıca ele alınmalıdır.

Uyuşturucu Suçlarında Özel Güvenlik Kimlik Kartı İptali: KDAE, HAGB ve Anayasa Mahkemesi Kararı Işığında Güncel Hukuki Durum

TÜM MAKALELERİMİZ