Aile birliğinin korunması, eş durumu mazereti, idarenin personel politikası karşısında öğretmene tanınmış bir imtiyaz değil, Anayasa’nın 41. maddesinden doğan bir devlet ödevinin yansımasıdır. Anılan maddeye göre aile Türk toplumunun temelidir ve devlet, ailenin huzur ve refahı için gerekli tedbirleri alır. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 72. maddesi de yer değiştirme suretiyle atamalarda aile birliğinin muhafazası yönünden gerekli tedbirlerin alınmasını öngörmüştür.
Bu rehberde eş durumu mazeretinin bentleri, Millî Eğitim Bakanlığına Bağlı Öğretmenlerin Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği’nin 29. maddesiyle getirilen özel kurallar, ilçe grubu kısıtı ve norm kadro fazlası atamalarında mazeretin hukuki konumu incelenmekte; ardından idari başvuru yolları ile dilekçe kurgusu ele alınmaktadır.
Aile birliği mazeretinin bent sistemi
Eş durumu mazereti, mevzuattaki teknik adıyla aile birliği mazereti, Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına İlişkin Yönetmelik’in 14. maddesinde beş bent hâlinde düzenlenmiştir. Bentler birbirinin alternatifi olup, somut olayda hangisinin uygulanacağı eşin hukuki statüsüne göre belirlenir.
| Bent | Şart | Atama yapılacak yer | Aranan belge |
|---|---|---|---|
| (a) | Kamu personeli olan eşin kurum içi yer değiştirme imkânının bulunmaması veya mevzuatı uyarınca zorunlu yer değiştirmeye tabi bir görevde bulunması | Bu kapsamdaki eşin bulunduğu yer | Eşin görev ve atama belgesi, kurum yazısı |
| (b) | Eşlerin her ikisinin de aynı kurumda çalışması | Kurumun daha fazla hizmet ihtiyacı duyduğu yer | Kurum yazısı |
| (c) | Eşlerin farklı kurumlarda çalışması | Kurumlar arası koordinasyonla, her iki kurumun öncelikli hizmet ihtiyacı bulunan yer | Her iki kurumun yazısı |
| (d) | Kamu personeli olmayan eşin, talep edilen yerde başvuru tarihi itibarıyla son iki yıl içinde 360 gün prim ödemiş ve hâlen çalışıyor olması | Bu durumdaki eşin bulunduğu yer | SGK hizmet dökümü ve çalışma belgesi |
| (e) | Eşin milletvekili, belediye başkanı, muhtar veya noter olması | Eşin bulunduğu yer | Görev belgesi |
(d) bendindeki şart, 11/8/2015 tarihli ve 2015/8020 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla değiştirilmiştir. Değişiklikten önce «kesintisiz son üç yıl» prim ödeme aranıyordu; bugün aranan ölçüt, başvuru tarihi itibarıyla son iki yıl içinde 360 gün prim ödenmiş olması ve hâlen çalışılmasıdır. Eski ölçüte göre hazırlanan başvurular hâlen reddedilmektedir.
Maddenin ikinci fıkrası ispat yükünü açıkça memura yüklemiştir: ilgili, eşinin kamu personeli olarak çalıştığına, atanmayı talep ettiği yerde prim şartını sağladığına ya da (e) bendindeki görevlerde bulunduğuna ilişkin belgeyi kurumuna ibraz etmekle yükümlüdür. Ayrıca evlilik durumunu kanıtlayan belgenin de başvuruya eklenmesi zorunludur.
Öğretmenlere özgü kurallar ve sınırlamalar
Millî Eğitim Bakanlığına Bağlı Öğretmenlerin Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği’nin 29. maddesinin ikinci fıkrası, genel rejime üç istisna eklemiştir. Bunlardan biri lehe, ikisi aleyhedir.
Lehe olan kural. Eş durumu mazeretine bağlı yer değiştirme; her iki eşin de kadrolu öğretmen olması ve yer değiştirmek istedikleri yerlerde alanları itibarıyla öğretmen ihtiyacı bulunmaması durumunda, istemeleri hâlinde her ikisinin de alanları itibarıyla öğretmen ihtiyacı bulunan il veya ilçeye atanmaları suretiyle gerçekleştirilebilir. Bu hüküm, öğretmen çiftleri bakımından «o ilde iki alan da açık değil» şeklindeki ret gerekçesini geçersiz kılar; idarenin üçüncü bir yere birlikte atama seçeneğini değerlendirmesi gerekir.
Aleyhe olan kurallar. Birincisi, yeniden atama ve kurumlar arası yeniden atama yoluyla kadrolu öğretmenliğe atananlardan atandığı yerde en az bir yıl çalışmayanlar ile eşi isteğe bağlı sigortalı olan kadrolu öğretmenler, aile birliği mazeretine bağlı yer değiştirme isteğinde bulunamaz. İkincisi, eşleri geçici olarak görevlendirilen kadrolu öğretmenler, eşlerinin geçici görevlendirildiği yere aile birliği mazeretine bağlı yer değiştirme isteğinde bulunamaz; geçici görevlendirme, mazeret bakımından kalıcı bir atama sayılmaz.
Zamanlama bakımından ise 29. maddenin birinci fıkrası, aile birliği mazeretine bağlı yer değiştirmelerin yarıyıl ve yaz tatillerinde yapılacağını öngörmüştür. Sağlık ve can güvenliği mazeretlerinden farklı olarak eş durumu mazereti, takvim dışı atamaya imkân vermez.
İlçe grubu kısıtı ve başvuru ehliyeti
Yeni Yönetmelikle getirilen ve uygulamada en çok gözden kaçan sınırlama, 29. maddenin beşinci fıkrasında yer almaktadır: mazeretin bulunduğu ilçe ile görev yapılan ilçe aynı ilçe grubunda ise mazerete bağlı yer değişikliği başvurusunda bulunulamaz.
İlçe grupları, Yönetmeliğin 41. maddesi uyarınca illerde coğrafi özellikler, ulaşım imkânları ve eğitim hizmetlerinin etkin yürütülmesi dikkate alınarak iki veya daha fazla ilçenin bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş ve EK-2 çizelgesinde gösterilmiştir. Aynı madde, ilçe gruplarının yer değiştirme işlemleri bakımından görev yeri olarak kabul edileceğini düzenler.
Bu kısıt, mazeret başvurusunun ehliyet şartına ilişkindir. Eşin bulunduğu ilçe ile öğretmenin görev yaptığı ilçe aynı gruptaysa başvuru esastan değerlendirilmeden reddedilecektir. Başvuru öncesinde Resmî Gazete’de yayımlanan EK-1 Hizmet Bölgeleri ve EK-2 İlçe Grupları çizelgeleri üzerinden ilinize ait grupların kontrol edilmesi, sonuçsuz bir sürecin önüne geçer.
Karıştırılmaması gereken husus: İlçe grubunun görev yeri sayılması, Yönetmeliğin 41. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca 6245 sayılı Harcırah Kanunu kapsamındaki memuriyet mahalli tanımını etkilemez. Harcırah ve yol gideri hakkı ayrı kurallara tabidir.
Norm kadro fazlası atamasında eş durumu mazereti
Yönetmeliğin 34. maddesi norm kadro fazlası atamalarında aile birliğinden söz etmemektedir. Ancak 42. madde ile 29. maddenin ikinci fıkrasındaki atıflar, mazeret rejimini bu atamalar bakımından da devreye sokar.
Burada iki ayrı iddia kurulabilir. Birincisi, fazlalığın giderilmesi için yapılacak atamanın aile birliği gözetilmeden tesis edilmiş olmasıdır; bu, eksik inceleme ve maksat unsuru yönünden hukuka aykırılık oluşturur. İkincisi, daha önce aile birliği mazeretine dayanılarak yapılmış bir atamanın mazeret devam ederken bozulmuş olmasıdır; bu hâlde ilk işlemin amacı ortadan kaldırılmış olur.
Ölçülülük denetimi bakımından ise idarenin ulaşmak istediği amaç ile öğretmene yüklenen külfet arasındaki oran tartışılır. Norm kadro düzenlemesinin amacı, Yönetmeliğin 1. maddesinde ifade edildiği üzere atama ve yer değiştirme işlemlerinin usul ve esaslarını belirlemek suretiyle eğitim hizmetinin etkin yürütülmesidir. Bu amacın aile birliğinin fiilen sona erdirilmesi pahasına gerçekleştirilmesi, amaç ile araç arasındaki dengeyi bozar. Ancak ölçülülük iddiası, ayrı yaşamanın somut maliyeti sayısal verilerle ortaya konulmadıkça soyut kalır.
Eşi emniyet, jandarma, sahil güvenlik hizmetleri sınıfında ya da Türk Silahlı Kuvvetleri’nde görevli olan öğretmenler bakımından çok daha güçlü ve doğrudan bir dayanak bulunmaktadır. Bu özel durum eşi polis veya asker olan öğretmenin tayini başlıklı çalışmamızda ayrıca ele alınmıştır.
İdari başvuru yolları: İYUK m. 10 ile m. 11 ayrımı
Eş durumu mazereti dosyalarında iki farklı idari başvuru yolu gündeme gelir ve bunların karıştırılması hak kaybına yol açar.
Atama kararnamesi tebliğ edilmiş ve altmış günlük süre işlemeye başlamışsa 2577 sayılı Kanun’un 11. maddesi uygulanır. Dava açma süresi içinde üst makama yapılan başvuru süreyi durdurur; altmış gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve süre kaldığı yerden işler. Bu yolla dava konusu edilecek olan, atama işleminin kendisidir.
Buna karşılık öğretmen, hakkında henüz bir atama işlemi tesis edilmemişken eş durumundan yer değiştirme talebinde bulunuyorsa ya da altmış günlük süreyi kaçırmışsa 2577 sayılı Kanun’un 10. maddesi devreye girer. İlgililer, haklarında idari davaya konu olabilecek bir işlem veya eylemin yapılması için idari makamlara başvurabilir; altmış gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve bu tarihten itibaren dava açma süresi içinde dava açılabilir. Bu yolla dava edilen, talebin reddine ilişkin işlemdir.
11. maddenin dördüncü fıkrası ayrıca şu imkânı tanır: dava açılmaması veya davanın süreden reddi hâllerinde, altmış günlük sürenin bitmesinden sonra yetkili idari makamlarca cevap verilirse, cevabın tebliğinden itibaren altmış gün içinde dava açılabilir. Uygulamada geç gelen ret yazıları bu hüküm sayesinde yeni bir dava hakkı doğurabilmektedir.
Dilekçe kurgusu ve delil listesi
Eş durumu mazereti dosyalarında en yaygın eksiklik, mazeretin hangi bende dayandığının hiç belirtilmemesidir. İdare de mahkeme de değerlendirmeye bu sorudan başlar.
- Dayanılan bent açıkça yazılmalı ve o bendin aradığı belge ekte sunulmalıdır.
- Eş kamu personeliyse, kurum içi atanma imkânının bulunmadığı ya da eşin zorunlu yer değiştirmeye tabi bir görevde olduğu, eşin bağlı olduğu kurumdan alınacak yazıyla belgelendirilmelidir.
- Eş sigortalı çalışıyorsa, son iki yıl içinde 360 gün prim ödendiğini ve hâlen çalışıldığını gösteren SGK hizmet dökümü sunulmalıdır.
- Evlilik cüzdanı veya nüfus kayıt örneği mutlaka eklenmelidir.
- Eşin görev yeri ile öğretmenin görev yerinin aynı ilçe grubunda bulunmadığı gösterilmelidir.
- Çocukların okul durumu, ikamet, kira ve ulaşım maliyeti ölçülülük başlığı altında somutlaştırılmalıdır.
2577 sayılı Kanun’un 20. maddesine dayanılarak, eşin görev yaptığı yerde davacının alanında boş bulunan norm kadroların ve varsa kurumlar arası koordinasyon yazışmalarının ara kararla istenmesi de talep edilmelidir. İdarenin kadro bulunmadığı yönündeki savunmasının doğruluğu çoğu zaman bu yazışmayla ortaya çıkar.
Dava süresi, yetkili mahkeme ve kanun yolları için norm kadro fazlası resen atama iptali başlıklı kapsamlı rehberimize bakılabilir.
Sık sorulan sorular
- Eşim özel sektörde çalışıyor, eş durumundan tayin isteyebilir miyim?
- İsteyebilirsiniz. Eşinizin, tayin istediğiniz yerde başvuru tarihi itibarıyla son iki yıl içinde 360 gün sosyal güvenlik primi ödemiş ve hâlen çalışıyor olması gerekir. SGK hizmet dökümü ve çalışma belgesi sunulmalıdır.
- Eşim isteğe bağlı sigortalı, başvuru yapabilir miyim?
- Yapamazsınız. Yönetmeliğin 29. maddesi, eşi isteğe bağlı sigortalı olan kadrolu öğretmenlerin aile birliği mazeretine bağlı yer değiştirme isteğinde bulunamayacağını açıkça düzenlemiştir.
- Eşim geçici görevle başka ilde, oraya tayin isteyebilir miyim?
- İsteyemezsiniz. Eşleri geçici olarak görevlendirilen kadrolu öğretmenler, eşlerinin geçici görevlendirildiği yere aile birliği mazeretine bağlı yer değiştirme talebinde bulunamaz.
- Eşimle aynı ilçe grubundayız, başvurum neden reddedildi?
- Yönetmeliğin 29. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca mazeretin bulunduğu ilçe ile görev yapılan ilçe aynı ilçe grubunda ise mazerete bağlı yer değişikliği başvurusu yapılamaz.
- İkimiz de öğretmeniz, istediğimiz yerde iki alan da açık değil. Başka yol var mı?
- Vardır. Her iki eşin de kadrolu öğretmen olması ve istenen yerde alanları itibarıyla ihtiyaç bulunmaması hâlinde, istemeleri şartıyla her ikisinin de alanlarında ihtiyaç bulunan bir il veya ilçeye birlikte atanmaları mümkündür.
- Eşim yeni işe girdi, 360 gün prim şartı sağlanmıyor. Ne yapılabilir?
- Prim şartı sağlanmadan (d) bendine dayanmak mümkün değildir. Bu durumda dosyanın çocukların eğitim durumu, ulaşım koşulları ve ölçülülük ekseninde kurulması, gerekiyorsa bir sonraki yer değiştirme döneminin beklenmesi isabetli olur.
- Resmî nikâhımız yok, eş durumundan tayin olabilir miyim?
- Olamazsınız. Yönetmeliğin 14. maddesinin ikinci fıkrası, başvuruya evlilik durumunu kanıtlayan belgenin eklenmesini zorunlu kılmıştır.
- Norm kadro fazlası atamamda eş durumum hiç değerlendirilmedi. Dava açabilir miyim?
- Açabilirsiniz. Mazeret rejimi, Yönetmeliğin 42. maddesi ile 29. maddesinin ikinci fıkrasındaki atıflar nedeniyle norm kadro rejiminin dışında değildir. Eş durumunun hiç değerlendirilmemesi eksik inceleme oluşturur.
- Dava açma süresini kaçırdım, eş durumundan yeniden başvurabilir miyim?
- İYUK m. 10 kapsamında idareye yeni bir işlem tesis edilmesi için başvurabilirsiniz. Altmış gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve bu tarihten itibaren dava açabilirsiniz.
- Ret yazısı altmış gün geçtikten sonra geldi, hakkım var mı?
- İYUK m. 11’in dördüncü fıkrası uyarınca, altmış günlük sürenin bitmesinden sonra yetkili idari makamlarca cevap verilirse, cevabın tebliğinden itibaren altmış gün içinde dava açılabilir.
Bir yanıt yazın