Kanun ortak olsa da jandarma personeli için sonuçları emniyet personelinden belirgin biçimde farklıdır. Polis için “kademe durdurma” olan ceza, terfisi askerî statü kanunlarına tabi jandarma personeli için brüt aylığın dörtte birinden yarısına kadar varan bir para kesintisine dönüşür. Aynı ceza, disiplin ceza puanı çizelgesinde de daha ağır sayılır; dolayısıyla jandarma personeli, disiplinsizliği alışkanlık hâline getirme sebebiyle meslekten çıkarma sınırına daha az cezayla ulaşır. Uzman erbaş ve sözleşmeli personel bakımından ise disiplin cezasının yanında bir de sözleşme feshi riski vardır. Uygulamada en sık gördüğümüz hata, komutanlıkta “idari bir tebligat” gibi imzalatılan bir kararın ceza olduğunun fark edilmemesi ve on günlük itiraz süresinin kaçırılmasıdır.

Bu yazıda jandarma teşkilatına özgü hükümleri merkeze alıyoruz: durdurma cezalarının aylıktan kesmeye çevrilmesi, rütbeye göre disiplin amirlerinin ceza yetkileri, il jandarma ve komutanlık disiplin kurulları, astsubay üye zorunluluğu, operasyonda geçici kontrol altına alma, ceza puanı hesabı, sözleşme feshiyle ilişki, itiraz ve idare mahkemesinde dava. Kanunun bütün personel için ortak kuralları, fiil listesi ve Anayasa Mahkemesi iptalleri ise polis disiplin cezası rehberimizde ayrıntılı olarak incelenmiştir.

Jandarmada Hangi Personel Hangi Disiplin Kanununa Tabi?

Jandarma Genel Komutanlığı, 2016 yılında Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesinden çıkarılarak İçişleri Bakanlığına bağlanmıştır. Disiplin rejimi de bu yapısal değişikliği izlemiş, önce 682 sayılı Kanun Hükmünde Kararname, ardından bu KHK’yı değişikliklerle kabul eden 7068 sayılı Kanunla yeniden kurulmuştur. Bugün bir jandarma mensubu hakkında disiplin işlemi yapılırken ilk sorulması gereken soru, kişinin hangi statüde olduğudur; çünkü uygulanacak kanun, ceza türü ve hatta başvurulacak yol buna göre değişir.

Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisinde veya jandarma eğitim kurumlarında öğrenim görenler de 7068 sayılı Kanuna tabidir; bunların dosyalarına eğitim ve öğretim kurumu disiplin kurulları ya da Akademi Disiplin Kurulu bakar (m. 19/1-b). Sahil güvenlik ve jandarma teşkilatlarında görev yapan Millî Savunma Bakanlığı personelinin disiplin işlemleri de görev süresince bu Kanuna göre yürütülür (geçici m. 1/4).

Jandarma Disiplin Cezası Türleri ve Askerî Personele Uygulanışı

7068 sayılı Kanunun 7. maddesi bütün kolluk personeli için aynı yedi cezayı sayar: uyarma, kınama, aylıktan kesme, kısa süreli durdurma, uzun süreli durdurma, meslekten çıkarma ve Devlet memurluğundan çıkarma. Kâğıt üzerinde liste aynıdır; ancak bir jandarma disiplin cezası kararında cezanın nasıl uygulandığı, personelin statüsüne göre değişir.

Uyarma ve kınama yazılı bildirimdir; doğrudan maddi sonucu yoktur ama ceza puanına sırasıyla 1 ve 2 puan olarak yazılır. Aylıktan kesme, zam ve tazminatlar hariç brüt aylıktan on beş günlüğe kadar kesintidir ve kesinleşmeyi izleyen ay başında uygulanır (m. 33/2). Kısa ve uzun süreli durdurma ise sivil memurlarda kademe ilerlemesini durdururken, terfisi askerî statü kanunlarına tabi personelde aşağıda ayrıca anlatılan çevrimle para kesintisine dönüşür. Meslekten çıkarma, emniyet, jandarma ve sahil güvenlik teşkilatlarında bir daha çalıştırılmamak üzere çıkarmadır; Devlet memurluğundan çıkarma ise bütün kamu görevlerini kapatır.

Bu listenin dışında kalan bir yaptırım 7068 sayılı Kanuna göre disiplin cezası değildir. Uygulamada zaman zaman görülen “oda hapsi”, “izin kısıtlaması” veya “nöbet cezası” gibi askerî disiplin alışkanlıkları, 7068 sayılı Kanunda karşılığı olmayan yaptırımlardır. Böyle bir uygulama, adı ne olursa olsun kanuni dayanaktan yoksundur. 6413 sayılı Kanundaki oda hapsi gibi cezalar yalnızca yükümlü erbaş ve erlere uygulanabilir.

Durdurma Cezası Neden Maaş Kesintisine Dönüşüyor?

657 sayılı Devlet Memurları Kanununa tabi bir memurun kademe ilerlemesini dört ay durdurmak, onun maaş artışını dört ay geciktirmek demektir. Oysa subay, astsubay, uzman jandarma, uzman erbaş ve sözleşmeli erbaş ve erlerin terfileri 926, 3466, 3269 ve 6191 sayılı Kanunlara göre yapılır ve bu sistemde “kademe durdurma” aynı anlamı taşımaz. Kanun koyucu bu boşluğu 17/1/2019 tarihli 7161 sayılı Kanunla 7068 sayılı Kanunun 8. maddesinin yedinci fıkrasını değiştirerek doldurmuştur. Buna göre bu personelin:

Bu kesintiler de yetkili disiplin kurullarınca verilir (m. 8/8). Kanunun 34. maddesinin üçüncü fıkrası, bu personel hakkında verilecek kademe ilerlemesinin durdurulması cezasının da aynı oranlarla yerine getirileceğini tekrar eder. 26/10/2018 ile 7161 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 18/1/2019 arasındaki dönem için aynı oranlar geçici 2. maddeyle öngörülmüştür.

Oran nasıl belirlenmeli?

Kanun bir alt ve üst sınır vermiş, aradaki oranın tespitini kurula bırakmıştır. Bu bir takdir yetkisidir ve Kanunun 6. maddesi gereği gerekçeli kullanılmalıdır. Kanaatimizce kurul, oranı belirlerken iki şeye birlikte bakmak zorundadır: Birincisi, fiilin normalde bağlı olduğu durdurma süresi. Örneğin dört aylık kısa süreli durdurmayı gerektiren bir fiil ile on aylık kısa süreli durdurmayı gerektiren bir fiile aynı oranın uygulanması, Kanunun fiiller arasında kurduğu ağırlık sıralamasını anlamsızlaştırır. İkincisi, 6. maddedeki takdir ölçütleri: işleniş biçimi, zarar, kusurun ağırlığı, önceki disiplin durumu, samimi ikrar ve pişmanlık. Üst sınırdan, yani brüt aylığın dörtte biri veya yarısı oranında kesinti yapan ve bunun nedenini açıklamayan bir karar, gerekçe yönünden sakattır.

Ceza Puanı: Jandarmada Sınır Neden Daha Yakın?

7068 sayılı Kanunun 12. maddesi, belli sayıda veya puanda ceza alan personel hakkında disiplin kurulunca meslekten çıkarma verilmesini zorunlu kılar. En son cezanın kesinleştiği tarihten geriye doğru son bir yılda 20 puan veya iki farklı disiplin amirinden 12 ceza, son beş yılda 40 puan veya iki farklı amirden 25 ceza bu sonucu doğurur. Aynı dosyada birden fazla ceza varsa en yüksek puan esas alınır.

Puanlar emniyet ve jandarma için ayrı çizelgelerde gösterilmiştir. Emniyet personelinde kısa süreli durdurma 4, uzun süreli durdurma 5 puan iken, jandarma ve sahil güvenlik personeline ilişkin 2 sayılı çizelgede kısa süreli durdurma karşılığı aylıktan kesme 5, uzun süreli durdurma karşılığı aylıktan kesme 6 puandır. Pratik anlamı şudur: bir polis memurunun bir yıl içinde beş kısa süreli durdurma alması gerekirken, bir astsubay veya uzman erbaş için aynı dönemde dört kısa süreli durdurma karşılığı kesinti yirmi puanı doldurur. Uzun süreli durdurma karşılığı üç kesinti ile bir aylıktan kesme de aynı sonuca yeter.

Jandarma Dosyalarında Sık Görülen Disiplinsizlikler

Fiil listesi bütün kolluk personeli için ortaktır ve Kanunun 8. maddesinde sayılmıştır. Ancak jandarma teşkilatının görev yapısı nedeniyle bazı bentler dosyalarda daha sık karşımıza çıkar. Aşağıda bunları, jandarmaya özgü tartışma noktalarıyla birlikte ele alıyoruz. Güncel metnin tamamı için mevzuat.gov.tr’deki 7068 sayılı Kanun metnine bakılmalıdır.

Nöbet ve nokta görevine ilişkin fiiller

Nöbet görevine gelmemek veya nöbet ya da nokta görevinde mevzuat ve talimatlarla belirlenen kurallara aykırı hareket etmek, üç güne kadar aylıktan kesmeyi gerektirir (m. 8/3-a-6). Bu fiil Devlet veya kişilerin zarara uğramasına yol açmışsa, durumun niteliği ve ağırlığına göre meslekten çıkarma cezası uygulanabilir (m. 10/4). Görev sırasında uyumak veya uyuklamak on altı ay uzun süreli durdurmayı gerektirir (m. 8/5-b-3) ve zarara yol açmışsa yine meslekten çıkarmaya kadar ağırlaşabilir (m. 10/8). Karakol ve üs bölge nöbetlerinde tutulan “uyurken bulundu” tutanaklarında, tutanağın kim tarafından, hangi saatte ve hangi koşullarda tutulduğu, tanık bulunup bulunmadığı ve kamera kaydı istenip istenmediği titizlikle incelenmelidir.

Silah, mühimmat ve teçhizat

Silahla dikkatsizlik sonucu yaralamaya sebebiyet vermek on ay kısa süreli durdurmayı (m. 8/4-c-3), ölüme sebebiyet vermek yirmi dört ay uzun süreli durdurmayı (m. 8/5-ç-1) gerektirir; her ikisi de ağırlaştırıcı nedenlerle meslekten çıkarmaya dönüşebilir (m. 10/5, 10/6). Silah, mühimmat veya muhabere aracını ihmal nedeniyle kaybetmek on altı ay (m. 8/5-b-1), kriptolu cihazın kaybını derhâl bildirmemek yirmi dört ay (m. 8/5-ç-12) uzun süreli durdurmayı gerektirir. Meskûn yerde silah atmak da yirmi dört ay uzun süreli durdurma kapsamındadır. Bu dosyaların çoğunda paralel bir adli soruşturma da bulunur; iki süreçte verilecek beyanların tutarlılığı hayati önemdedir.

Amirin emrini yerine getirmemek ve görev yerini terk

Amirin usulüne göre verdiği emri yerine getirmemek ve amirin izni olmadan görev yerini terk etmek yirmi dört ay uzun süreli durdurmayı gerektirir; bu fiiller zarara yol açmışsa meslekten çıkarma verilebilir (m. 8/5-ç-4 ve 5, m. 10/1-2). Askerî hiyerarşi içinde “emir” kavramı geniş algılandığı için bu bent sıkça kullanılır. Oysa Kanunun 3. maddesi emri “hizmete ilişkin bir fiilin yapılmasının veya yapılmamasının asta bildirilmesi” olarak tanımlar. Hizmetle bağlantısı olmayan, kişisel nitelikteki talimatlar bu bende vücut vermez. Ayrıca astın, amir karar verene kadar emrin kanunsuz olduğu yönündeki kanaatini bildirmesi disiplinsizlik değildir (m. 8/1-g).

Muhafaza ve sevk görevleri

Muhafazası veya sevkiyle yükümlü olunan şüpheli, sanık, tutuklu veya hükümlünün uyanık davranılmaması yüzünden kaçması yirmi ay uzun süreli durdurmayı (m. 8/5-c-2), kaçmasına bilerek ve isteyerek imkân verilmesi ise meslekten çıkarmayı (m. 8/6-f) gerektirir. Bu iki bent arasındaki fark tamamen kasta dayanır. İhmal iddiasıyla başlayıp kastı gösteren somut bir delil olmadan meslekten çıkarmaya giden dosyalar, sebep unsuru bakımından sakattır.

Amire karşı fiiller ve toplu hareketler

Görev sırasında amire saygısızlık dört ay kısa süreli durdurmayı (m. 8/4-a-7), amire hakaret, küçümseme, dövmeye teşebbüs ve tehdit yirmi dört ay uzun süreli durdurmayı gerektirir. Amir ya da üstlerin icraatına karşı çıkarak bunu toplu hâle dönüştürmek ve görev yapılmasını engellemek ise meslekten çıkarma sebebidir (m. 8/6-c). Toplu sözlü veya yazılı şikâyet de dört ay kısa süreli durdurma kapsamındadır (m. 8/4-a-6). Kanaatimizce birden fazla personelin aynı konuda ayrı ayrı yaptığı şikâyetler, organize bir “toplu şikâyet” olduğu kanıtlanmadıkça bu bende sokulamaz.

Dernek, vakıf ve sendika

Dernek kurmak veya spor dernekleri dışındaki derneklere üye olmak ve Bakanlıkça belirlenenler dışındaki vakıfların organlarında görev almak meslekten çıkarmayı gerektirir (m. 8/6-ff ve gg). Kanuna aykırı olarak sendikaya üye olmak da aynı yaptırıma bağlanmıştır (m. 8/6-t). 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanununun 15. maddesinin (l) bendine göre Jandarma Genel Komutanlığında görevli subay, sözleşmeli subay, astsubay, sözleşmeli astsubay, uzman jandarma, uzman erbaş, sözleşmeli erbaş ve sözleşmeli erler sendikaya üye olamaz ve sendika kuramaz. Teşkilattaki sivil memurlar ise bu yasağın dışındadır.

Rütbeye Göre Disiplin Amirlerinin Ceza Yetkisi

Disiplin amiri, ceza verilecek personelden makam, rütbe veya kıdemce büyük olmalı ve amir konumunda bulunmalıdır (m. 13/1). Jandarma ve sahil güvenlik personeli için hangi amirin hangi cezayı verebileceği Kanuna ekli 4 sayılı çizelgede gösterilmiştir. Bu çizelgeyi bilmeden bir jandarma disiplin cezası kararının yetki denetimini yapmak mümkün değildir.

Çizelgedeki dipnotlara göre Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi öğrencileri ayrı tutulmuş; şube müdürü ve daire başkanı ibaresiyle rütbeli personel dışındaki yöneticiler kastedilmiştir.

Tablodan çıkan pratik sonuçlar şunlardır: Bir karakol komutanı astsubay kıdemli çavuş ise, emrindeki uzman erbaşa ancak uyarma veya kınama verebilir; aylıktan kesme veremez. Bölük komutanı yüzbaşının verebileceği aylıktan kesme üç günle sınırlıdır; dört günlük bir kesinti bütünüyle yetkisizdir. İlçe jandarma komutanı binbaşı da üç günü aşamaz; on günlük kesinti için en az albay veya kaymakam gerekir.

İlçede kaymakam, ilde vali diğer disiplin amirlerine göre en üst disiplin amiridir; vali kaymakama, Bakan ise Jandarma Genel Komutanı ve valilere göre üst disiplin amiridir (m. 13/3). Üst disiplin amirleri, alt amirin yetkisindeki soruşturma ve ceza yetkisini de kullanabilir (m. 13/5). Disiplin amirliği yetkisi devredilemez; ancak makamı vekâleten, ikinci görevle veya geçici görevle yürüten kişi bu süre içinde yetkiyi kullanabilir (m. 15). Amir, boşanmış olsa bile eşi veya ikinci dereceye kadar kan ve kayın hısımı hakkında ceza veremez; bu durumda yetki üst amire geçer.

Jandarma Disiplin Kurulları ve Yetki Alanları

Durdurma karşılığı aylıktan kesme, kısa ve uzun süreli durdurma (sivil memurlar için) ve meslekten çıkarma cezaları ancak disiplin kurullarınca verilebilir. Kanunun 19. maddesi Jandarma Genel Komutanlığında şu kurulları öngörür:

• İl jandarma disiplin kurulu: Vali yardımcısının başkanlığında il hukuk işleri müdürü, il jandarma komutanı veya görevlendireceği yardımcısı, personel şube müdürü ve asayiş şube müdüründen (geçici bölge komutanlıklarında bunların bölge karşılıkları) oluşur.
• Eğitim ve öğretim kurumları disiplin kurulları: Kurum amiri veya yardımcısının başkanlığında en kıdemli üç komutan ve bir öğretmenden oluşur. Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi Disiplin Kurulu da aynı esaslara göre kurulur.
• Asayiş kolordu, komando tugay, komando alay, Jandarma Komando Özel Asayiş ve Kurtarma Tugay, eğitim tugay ve birlik komutanlıkları disiplin kurulları: İlgili komutan veya yardımcısının başkanlığında en kıdemli üç personel ile personel şube müdüründen oluşur.
• Jandarma Genel Komutanlığı Merkez Disiplin Kurulu: En az tuğgeneral rütbesinde bir subayın başkanlığında Tayin Daire Başkanı, bir daire başkanı, Hukuk Hizmetleri Başkanlığından bir şube müdürü ve Teftiş Kurulundan bir başmüfettişten oluşur.
• Jandarma Genel Komutanlığı Yüksek Disiplin Kurulu: Jandarma Genel Komutanı veya görevlendireceği genel komutan yardımcısının başkanlığında Personel Başkanı, Teftiş Kurulu Başkanı, Hukuk Hizmetleri Başkanı ve bir başkandan oluşur.

Hangi kurul hangi personele hangi cezayı verebilir?

Tablonun gözden kaçan en önemli satırı, uzman erbaş, sözleşmeli erbaş ve erlere il jandarma disiplin kurulunun meslekten çıkarma cezası da verebilmesidir. Astsubay ve subaylarda meslekten çıkarma Merkez veya Yüksek Disiplin Kuruluna kalırken, uzman erbaş için bu karar ilde verilir. Bu da uzman erbaş dosyalarında il kurulunun oluşumunun, çekilme sebeplerinin ve onay aşamasının çok daha dikkatli incelenmesini gerektirir.

Kurulda astsubay üye zorunluluğu

Jandarmaya özgü bir güvence 19. maddenin ikinci fıkrasındadır: astsubayların disiplin işlerinin görüşülmesinde ve karara bağlanmasında, Bakanlık Yüksek Disiplin Kurulu ve Jandarma Genel Komutanlığı Yüksek Disiplin Kurulu dışındaki kurullarda hakkında soruşturma yapılandan daha kıdemli bir astsubay üyeye de yer verilir. Daha kıdemli astsubay yoksa, kendisinden sonra gelen en kıdemli astsubay üye olarak görevlendirilir. Bu üye bulunmadan bir astsubay hakkında karar veren kurul, Kanunun öngördüğü şekilde oluşmamıştır ve kararı iptal edilmelidir. Kurul kararının altındaki imzaların ve kurul oluşum onayının incelenmesi, bu nedenle astsubay dosyalarında ilk yapılacak iştir.

Toplantı ve çekilme kuralları

Kurullar salt çoğunlukla toplanır ve oy çokluğuyla karar alır; çekimser oy kullanılamaz, eşitlikte başkanın oyu belirleyicidir (m. 26/8). Eşi veya birinci ve ikinci derece kan ve kayın hısmı olan personelin ya da daha önce ceza verdiği veya soruşturmasını yaptığı personelin dosyasında üye toplantıya katılamaz (m. 26/6). İl jandarma komutanının hem soruşturma emrini veren disiplin amiri hem de kurul üyesi olduğu dosyalarda bu kural özellikle önem taşır. Makam olarak belirlenmeyen üyeler ve yedekleri her yıl aralık ayında belirlenir (m. 26/5).

Geçici bölge komutanlıklarındaki personelin disiplin amirleri 19. maddeye göre belirlenir; diğer disiplin işlemleri ise bölge komutanlığının konuşlu bulunduğu ilin il jandarma komutanlığı personeline uygulanan usule göre yürütülür (m. 26/4).

Kurul Kararı Ne Zaman Kesinleşir?

Kurul kararı, onay makamının onayıyla kesinleşir ve dava süresi ancak kesinleşen kararın tebliğiyle başlar. Kanunun 21. maddesi jandarma kurulları için onay zincirini şöyle düzenler:

• İl jandarma disiplin kurulu: Meslekten çıkarma dışındaki kararlar valinin onayıyla; meslekten çıkarma kararları valinin önerisi, Jandarma Genel Komutanlığı Yüksek Disiplin Kurulunun uygun görüşü ve Bakanın onayıyla kesinleşir.
• Kolordu, tugay, alay ve birlik kurulları, Merkez Disiplin Kurulu ve eğitim kurumları kurulları: Meslekten çıkarma dışındaki kararlar Jandarma Genel Komutanının onayıyla; meslekten çıkarma kararları Yüksek Disiplin Kurulunun uygun görüşü ve Bakanın onayıyla kesinleşir.
• Jandarma Genel Komutanlığı Yüksek Disiplin Kurulu: Kararlar Bakanın onayıyla kesinleşir.
• Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi Disiplin Kurulu: Meslekten çıkarma dışındaki kararlar Kanun metnindeki ifadeyle Bakanlık Müsteşarının, meslekten çıkarma kararları Bakanın onayıyla kesinleşir (m. 19/1-b).

Vali kararı uygun görmezse dosya Jandarma Genel Komutanlığı Yüksek Disiplin Kurulunca, Jandarma Genel Komutanı uygun görmezse Bakanlık Yüksek Disiplin Kurulunca kesin karara bağlanır. Bakanın uygun bulmadığı veya Yüksek Disiplin Kurulunun uygun görüş vermediği meslekten çıkarma dosyaları da Bakanlık Yüksek Disiplin Kurulunca kesin olarak karara bağlanır (m. 21/2-3).

Meslekten çıkarma dosyalarında bu zincirin her halkası ayrıca denetlenmelidir: valinin önerisi var mı, Yüksek Disiplin Kurulunun uygun görüşü gerçekten alınmış mı, Bakan onayı yetkili kişi tarafından mı verilmiş? Onay aşaması eksik bir meslekten çıkarma kararı kesinleşmemiştir; buna rağmen uygulanmışsa, uygulama işlemi de hukuka aykırıdır.

Operasyonda Geçici Kontrol Altına Alma

7068 sayılı Kanunun emniyet teşkilatında karşılığı olmayan bir hükmü 11. maddedir. Buna göre Jandarma Genel Komutanlığının terörle mücadele harekâtı kapsamındaki operasyonlarında komutan, diğer kanunlardaki yakalama yetkisi dışında, şu hâllerde emri altındakileri geçici olarak kontrol altına almaya veya aldırmaya yetkilidir:

• Kendisine, başkalarına, çevresine veya hizmete ait bir eşyaya zarar vereceği açıkça belli olanların bu durumunun engellenmesi,
• Ciddi şekilde bozulan disiplinin yeniden tesis edilmesi,
• Sarhoşluk süresince kişinin kontrol altında tutulması.

Kontrol altında bulundurma, bu amaçla hazırlanan veya operasyon komutanının uygun gördüğü yerlerde ve yirmi dört saati geçmeyecek şekilde uygulanır. Süre on iki saati aşarsa personelin yakınlarına ve tedbiri uygulayan komutanın üstüne en kısa sürede bilgi verilir (m. 11/2).

Bu tedbir kendi başına bir disiplin cezası değildir; ancak disiplin sonucu vardır. Kontrol altına alınan personel hakkında, eyleminin karşılığı olan cezanın üst sınırı uygulanır; ceza zaten üst sınırdaysa veya üst sınırı yoksa bir üst ceza verilir (m. 11/3). Bu nedenle kontrol altına alma kararı, sonradan verilecek cezayı doğrudan ağırlaştıran bir işlemdir. Kanaatimizce dava aşamasında hem tedbirin 11. maddedeki üç sebepten birine gerçekten dayanıp dayanmadığı, hem de operasyonun “terörle mücadele harekâtı kapsamında” olup olmadığı tartışılmalıdır. Olağan karakol hizmeti sırasında bu yetkinin kullanılması Kanunun izin verdiği bir durum değildir; buna dayanılarak ağırlaştırılmış bir ceza da hukuki dayanaktan yoksundur.

Soruşturma, Savunma ve Zamanaşımında Jandarmaya Özgü Noktalar

Soruşturma usulü, savunma hakkı ve zamanaşımı bütün kolluk personeli için aynı hükümlere bağlıdır ve ana rehberimizde ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Burada jandarma dosyalarında öne çıkan noktaları vurgulamakla yetiniyoruz.

Soruşturmacı kim olabilir?

Soruşturmacı olarak, hakkında soruşturma yapılan personelin üstü konumundaki bir veya birden fazla kişi ya da Bakanlık veya Jandarma Genel Komutanlığı müfettişi görevlendirilebilir. Heyet başkanı hariç astı konumundaki kişiler de heyete üye olabilir. Soruşturmacı yalnızca mülki idare amirliği hizmetleri sınıfından veya Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı personelinden seçilebilir (m. 14/2). Örneğin bir astsubay hakkında, kendisiyle aynı rütbe ve kıdemde veya kendisinden kıdemsiz bir personelin tek başına soruşturmacı olarak görevlendirilmesi Kanuna aykırıdır.

Savunma: yedi gün ve evrak inceleme

Savunma alınmadan ceza verilemez; savunma süresi yedi günden az olamaz; personel savunma isteminden itibaren soruşturma evrakını inceleyebilir; meslekten çıkarma istenen personel tanık dinletme ve kurulda bizzat veya vekiliyle sözlü ya da yazılı savunma hakkına sahiptir (m. 31). Askerî hiyerarşide sık görülen bir uygulama, savunmanın komutanın odasında sözlü olarak “alınması” ve bir tutanağa geçirilmesidir. Bu, ancak personel yedi günlük süreden açıkça vazgeçmiş ve isnadı bilerek savunma yapmışsa geçerli kabul edilebilir. Aksi hâlde savunma hakkının ihlalidir.

Zamanaşımı: bir ay, altı ay, iki yıl

Disiplin amiri fiili öğrendikten sonra, meslekten çıkarma dışındaki cezalar için bir ay, meslekten çıkarma ve Devlet memurluğundan çıkarma için altı ay içinde soruşturmaya başlamazsa ceza verme yetkisi düşer. Fiilin işlendiği tarihten itibaren iki yıl içinde ceza verilmemişse de yetki düşer (m. 29/1-2). Jandarmada “öğrenme” çoğu zaman bir olay tutanağı, bir üst komutanlık yazısı veya savcılık bildirimiyle gerçekleşir. Bunların birliğe giriş tarihi ve komutanın havale tarihi, zamanaşımının başlangıcını gösteren en güçlü belgelerdir.

Mahkemece fiilin hatalı nitelendirildiği veya düzeltilebilir bir şekil noksanlığı bulunduğu gerekçesiyle iptal edilen cezalarda, yetkili kurul veya amir kararın tebliğinden itibaren altı ay içinde yeniden değerlendirme yapabilir (m. 29/4, 7533 s. K. ile yeniden düzenleme). Bu nedenle dava dilekçesinde şekil itirazlarının yanında esasa ilişkin sebeplere de yer verilmelidir.

Görevden uzaklaştırma

Soruşturma sırasında görevden uzaklaştırma konusunda 657 sayılı Kanun hükümleri uygulanır. Kurul tarafından meslekten çıkarma verilen ve görev başında kalmasında sakınca görülen personel, kararın onaylanarak uygulanmasına kadar görevden uzaklaştırılabilir; ceza daha hafif bir cezaya indirilerek onaylanırsa tedbir derhâl kaldırılır (m. 28).

Uzman Erbaş ve Sözleşmeli Personelde Sözleşme Feshi

Uzman erbaş, sözleşmeli subay, sözleşmeli astsubay ile sözleşmeli erbaş ve erler bakımından disiplin cezası tek risk değildir. 7068 sayılı Kanun, bu personelin kendi kanunlarında düzenlenen meslekten ayırma hükümlerinin uygulanmasına engel olmadığını açıkça belirtir (m. 7/4). Ceza puanına bağlı meslekten çıkarmayı düzenleyen 12. maddenin dördüncü fıkrası da sözleşmeli personelin sözleşmelerinin feshine ilişkin özel kanun hükümlerini saklı tutar.

Bunun pratik sonucu şudur: aynı olay nedeniyle bir uzman erbaş hakkında hem 7068 sayılı Kanuna göre disiplin cezası verilebilir, hem de 3269 sayılı Uzman Erbaş Kanunu ve ilgili yönetmelik çerçevesinde sözleşme feshi işlemi tesis edilebilir. Bu iki işlem hukuken ayrıdır, farklı makamlarca kurulur ve farklı tarihlerde tebliğ edilir. Birine karşı dava açılmış olması diğerini kapsamaz. Her iki işlem için tebliğ tarihleri ayrı ayrı kayda geçirilmeli ve gerekirse iki ayrı dava açılmalıdır. Uygulamada disiplin cezasına karşı dava açılıp, birkaç hafta sonra tebliğ edilen fesih işleminin dava süresinin kaçırıldığı dosyalarla karşılaşıyoruz.

Fesih işlemi disiplin cezasına dayandırılmışsa, disiplin cezasının iptali fesih işleminin de sebep unsurunu ortadan kaldırır. Bu nedenle iki davanın aynı mahkemede görülmesi ya da birbiriyle ilişkilendirilmesi talep edilmeli, disiplin davasındaki gelişmeler fesih dosyasına da sunulmalıdır.

Jandarma Disiplin Cezası Kararına İtiraz

İtiraz yolu, cezayı verenin kim olduğuna göre belirlenir (m. 30). Bir jandarma disiplin cezası kararı elinize geçtiğinde, kararın altındaki imzanın bir komutana mı, valiye mi, yoksa bir kurula mı ait olduğuna bakın; izlenecek yol buna göre değişir.

İtiraz merci otuz gün içinde karar verir. İtiraz haklı görülürse ceza hafifletilir veya kaldırılır, haklı görülmezse reddedilir. İtiraz üzerine daha ağır ceza verilemez (m. 30/2-4). Askerî hiyerarşi içinde amire itirazın “saygısızlık” olarak algılanacağı endişesi yersizdir; Kanuni süresi içinde, Kanunun öngördüğü merciye yapılan yazılı itiraz bir haktır ve disiplinsizlik oluşturmaz.

İdare Mahkemesinde Dava

2017 Anayasa değişikliğiyle Askerî Yüksek İdare Mahkemesi kaldırılmış, askerî personelin idari işlemlerine karşı açılan davalar genel idari yargıya bırakılmıştır. Jandarma personeline 7068 sayılı Kanun uyarınca verilen disiplin cezalarına karşı da idare mahkemesinde iptal davası açılır. Kanunun 32. maddesi kesinleşen bütün disiplin cezalarının yargı denetimine açık olduğunu düzenler; uyarma ve kınama da buna dahildir.

Süre ve yetkili mahkeme

Dava açma süresi 2577 sayılı Kanunun 7. maddesi uyarınca altmış gündür ve kesinleşen cezanın personele tebliğinden itibaren başlar (7068 s. K. m. 32/2). Yetkili mahkeme 2577 sayılı Kanunun 33. maddesine göre belirlenir: meslekten çıkarma gibi görevle ilişiği kesen cezalarda kamu görevlisinin son görev yaptığı yer idare mahkemesi, görevle ilişiği kesmeyen diğer disiplin cezalarında ise ilgilinin görevli bulunduğu yer idare mahkemesi yetkilidir. Tayin dönemlerinde sık görev yeri değiştiren jandarma personeli için “görevli bulunulan yer” dava tarihindeki görev yeri olarak anlaşılmalıdır.

Talepler ve parasal haklar

Dava dilekçesinde işlemin iptali, yürütmenin durdurulması ve kesilen tutarların yasal faiziyle iadesi birlikte talep edilmelidir. Durdurma karşılığı aylıktan kesmede kesilen miktar brüt aylığın dörtte birine veya yarısına ulaşabildiği için, bu tutarın dilekçede yaklaşık olarak gösterilmesi, hem yürütmeyi durdurma talebindeki “telafisi güç zarar” şartını somutlaştırır hem de iptal hâlinde iadenin kapsamını belirler. İptal ve tam yargı taleplerinin tek dilekçede birlikte ileri sürülmesi mümkündür (İYUK m. 12).

Mahkemenin jandarma dosyalarında bakacağı yerler

İdare mahkemesi işlemi yetki, şekil, sebep, konu ve amaç unsurları bakımından denetler. Jandarma dosyalarında bu denetimin kritik noktaları şunlardır: disiplin amirinin 4 sayılı çizelgedeki yetki sınırı; durdurma karşılığı kesintinin kurulca verilip verilmediği; astsubay dosyalarında kıdemli astsubay üyenin kurulda bulunup bulunmadığı; onay zincirinin tamamlanıp tamamlanmadığı; oranın gerekçelendirilip gerekçelendirilmediği; geçici kontrol altına almaya dayalı ağırlaştırmanın 11. maddedeki şartlara uyup uymadığı; soruşturmacının Kanundaki niteliklere sahip olup olmadığı ve zamanaşımı.

Karar Elinize Geçtiğinde Bakılacaklar

• Tebliğ tarihi: Kararın size imzalatıldığı veya tebliğ edildiği tarihi not alın. İtiraz için 10, dava için 60 gün bu tarihten işler.
• Cezayı veren: Komutan mı, vali mi, kurul mu? Başvuru yolu buna göre değişir.
• Rütbe ve yetki: Aylıktan kesmeyi veren amirin rütbesi 4 sayılı çizelgeye göre o gün sayısına yetiyor mu?
• Çevrim: Durdurma karşılığı kesinti kurul tarafından mı verildi? Oran Kanundaki aralıkta mı ve gerekçeli mi?
• Kurulun oluşumu: Astsubaysanız kıdemli astsubay üye var mı? Çekilmesi gereken üye katılmış mı?
• Onay: Kurul kararı vali, Genel Komutan veya Bakan tarafından onaylanmış mı?
• Soruşturmacı: Sizin üstünüz mü, Kanunun saydığı sınıftan mı, olayın tarafı mı?
• Savunma: Yazılı savunma istendi mi, en az yedi gün verildi mi, evrak inceleme talebiniz karşılandı mı?
• Zamanaşımı: Öğrenmeden soruşturmaya bir ay/altı ay, fiilden cezaya iki yıl aşılmış mı?
• Ağırlaştırma: Geçici kontrol altına alma nedeniyle bir üst ceza verildiyse şartlar gerçekten var mıydı?
• Fesih: Sözleşmeli personelseniz ayrıca bir fesih işlemi tebliğ edildi mi? Onun süresini de ayrıca takip edin.
• Ceza puanı: Bu ceza sizi son bir ve beş yıllık dönemde hangi puana getiriyor?

Uzman Jandarma Sicil İptal Davası

Güvenlik Soruşturması Sonucu Yedek Subay Adaylığından Er Statüsüne Düşürülme İşlemi ve İptal Davası

Uzman Erbaş Güvenlik Soruşturması Olumsuz Çıkarsa Ne Olur? Basit Yaralama HAGB’si ve Danıştay Kararı

Sözleşmeli Er Sicil İptal Davası

Subay Sicil İptal Davası

Astsubay Sicil İptal Davası

Asker Meslekten Çıkarma: Danıştay Kararı ve Hukuki Değerlendirme

FETÖ İltisakı ve HAGB Kararı Nedeniyle Uzman Çavuş Sözleşmesinin Feshi

Uzman Jandarma Sicil İptal Davası

Jandarma Sicil İptal Davası

Sıkça Sorulan Sorular

Sonuç

Jandarma personelinin disiplin rejimi, polisle aynı Kanunda düzenlenmiş olsa da uygulamada ayrı bir alan hâline gelmiştir. Durdurma cezalarının brüt aylıktan kesintiye dönüşmesi, cezanın doğrudan cebe dokunan bir yaptırım olmasına; ceza puanlarının daha yüksek tutulması, meslekten çıkarma sınırının daha çabuk dolmasına; uzman erbaş ve sözleşmeli personelde fesih ihtimalinin varlığı ise tek bir olayın iki ayrı işlemle sonuçlanabilmesine yol açmaktadır. Buna karşılık Kanun, rütbeye göre sıkı sınırlandırılmış amir yetkileri, kurul cezalarının onay zinciri, astsubay üye zorunluluğu, yedi günlük savunma süresi ve kısa zamanaşımı süreleriyle ciddi usul güvenceleri de sunar.

Bu güvencelerin işe yaraması tek bir şarta bağlıdır: sürelerin kaçırılmaması. Jandarma dosyalarında en sık yapılan hata, komutanlıkta imzalatılan kararın önemsenmemesi, amire itirazın disiplinsizlik sayılacağı endişesiyle on günün geçirilmesi ve kurul cezalarında dava yerine dilekçe yazılarak altmış günün kaçırılmasıdır. Tebliğ tarihini kayda geçirmek, soruşturma evrakını istemek, savunmayı usul itirazlarıyla birlikte yazılı vermek ve cezayı verenin kim olduğuna göre doğru yolu seçmek, her jandarma disiplin dosyasının ilk adımıdır.